EXERCICES LA BASE DE TEXTES OCCITAN JOAN BOUDOU ( MONTS DE LACAUNE-SEGALAS ) en aunor de Jaumes Boisgontièr (+ 1998) " que me comprenga lo qui me pòt comprene" Contes, Joan Boudou, 363

Textes disponibles au téléchargement






PLAN
La base "Boudou", constituée par le C.LiD., avec la collaboration de La Talvera (81 Cordes) se compose de trois parties
I.- Constitution d'un corpus d'apprentissage de textes écrits de littérature orale occitane: ici la base constituée par La Talvera (81 Cordes; Daniel LODDO); ailleurs une base "clapàs_Mont Lozère, constituée à partir de fragments de base GARE/HESIODE (11, Carcassonne)
II.- Proposition d'exercices (erss/clid/occitan) par Jean-Louis Fossat
€ version CD-ROM
€ version Internet: exercices
III.- Archive sonore occitane (son digitalisé)
Fonds La Talvera 81 F (collaboration erss/clid/occitan; La Talvera 81 Cordes; THESAURUS OCCITAN opération C.N.R.S; conseil de région de Midi-Pyrénées)
Cette même architecture sera suivie pour d'autres domaines que le domaine languedocien: domaine gascon; domaine "aranais" etc.
I.- MATERAUX POUR SERVIR DE BASE AUX EXERCICES
*** *t T001 *l La Resse commune de Curvalle 81 Monts de Lacaune F *i Galtier André natif de La Resse sobriquet "La Flur de La Rèssa né le 18 mars 1930; décédé 1990 *c tient la légende de son grand-père, originaire de La Vernherole, commune de St-André *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp. 20-21 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 *t La coeta de l'ase bastida dins la paret @*d lo bastit occitan: de la cava au soler; l'ostal occitan es un bastit; que i a bastit e bastit; bastidor e bastissaire. L'objectif d'une base de textes est de permettre à des élèves d'organiser de grands ensembles en données en sous-ensembles permettant de raisonner sur de grands ensembles d'observations,pour y repérer des invariantsde lexique et de grammaire; il faut, pour cela, qu'ils soient guidés par un outil d'indexation et par un outil appelé dictionnaire de texte indexé; la méthode qui sera proposée est une méthode qui se fonde sur la comparaison de faits (phénomènes) observés sur n échantillons; on peut alors assister les élèves, même très jeunes, à une phase d'exécution de mesure d'un phénomène, tel que celui de la variation observée dans des microsystèmes; ainsi ils repèreront aisément une régularité de construction de PT3 en #guèt : diguèt; soguèt; mais apparaîtra vite une possibilité sosquet, non ouverte pour DIRE; la question ouverte qui peut être posée aux élèves est du type suivant: " le facteur spatial joue-t-il ou non un rôle; et on doit par l'assistance à la représentaton cartographque, aider les enfants à répondre à cet aspect de la question; mais on peut aussi vouloir relativisr le poids des formes en sosquèt face au formes en #guèt ; diguèt; faguèt; soguèt et aider les enfants (élèves) à comprendre comment s'établit ou s'élabore une norme langagière. Des professeurs de langue didacticiens affirment que les outils de manipulation de textes tels que Tact suffisent à une première étape à apporter cette assistance et renforcent les capacités d'observation prenant en compte le poids de tel élément par rapport à l'ensemble des données, partitionné. De tels outils ne permette nt toutefois pas de prendre en compte l'ensemble des facteurs à contrôler; seuls des outils permettant la représentation de plans factoriels permettent alors d'apporter ici une assistance adéquate (alceste appliqué à une base étendue de textes occitans accentués, et doés d'un lemmatiseur verbal simplifié), l'un des problèmes majeurs, pour les élèves comme pour les outils, est celui de la manipulation de grands ensembles de données verbales conjuguées; aussi l'élaboration du conjugueur constitue-t'elle la pierre d'achoppement de l'édifice. Galtier, Emilie Roustit connaissent la conjugaison. Les élèves, et parfois des chercheurs chevronnés la connaissent à un degré moindre; la solution proposée est d'assister les élèves ou chercheurs dans l'élaboration d'un plan factoriel, qui leur permette de proposer eux-mêmes le découpage optimal, optimisé, prenant en compte le maximum utile de données, au lieu de s'arrêter à quelque particularité locale dotée de saillance immédiate; nul doute qu'un tel apprentissage ne demeure délicat s'il s'agit des conditions d'apprentissage d'élèves de 10 à 13 ans; notre objectif serait atteint si l'on pouvait atteindre au moins les chercheurs européens regroupés en jeunes équipes, travaillant avec de telles méthodes comparatives qui sur des textes bibliques (Louvain), qui sur des textes romans (Italie, Espagne, France), qui sur des textes germaniques, qui sur des textes de langues slaves, qui sur des textes de langues chamito-sémitiques. Ce que nous visons donc à mettre en place porte le nom de procédures de planification et de traitemebnt sur de grands ensembles de données (corpora européens de Zampolli); encore faut-il que tle type de planification proposé soit adéquat à la nature des données linguistiques manipulées, qui ne sont pas des données biologiques; il peut toutefois s'agir de données physiques (signal sonore, signal acoustique) si Galltier, Emilie Roustit ont été enregistrés, et que le son numérisé soit mis à disposition des élèves, avec des méthodes de fragmentation qui permettraient de prendre en compte un facteur tel que celui du débit. Comparer des échantillons sonores appelés fragments peut constituer un protocole planifé intéressant; la question posée est paar conséquent de savoir quelle initiation scientifique proposer à des élèves pour qu'ils en soient bénéficiaire au plan de la compréhension des mécanismes qui construisent une langue écrite et parlée.

Los maçons son totjorn estats de coquins e de farçurs. Alara se passava quand Nòstre Sénher èra sus la tèrra encara; èra partit al molin per far mòlre lo gran. Arriba al molin, estaca l'ase a n'un arbre o a la pòrta del molin e i aviá de maçons que trabalhavan ­ fasián una dependença, bastissián, fasián un engart, una maçonariá, fasián quicòm; relevavan una paret benlèu, ba sai pas. E alara, lo temps que le molinièr moliá lo gran, trapan la coeta de l'ase e la bastisson dans la paret; lhe mèton una pèira dessús e voilà , e bastiguèron dins la paret. Quand lo gran soguèt mòut, Nòstre Sénher trapèt lo sac, lo fotèt sus l'esquina de l'ase, a bast, e per partir, destaquèt son ase e se 'n anava, voliá partir; mès l'ase, impossible d'avançar; èra estacat per la coeta vu qu 'aviá la coeta bastida dins la paret.E alara, Nòstre Sénher se virèt:
" A ! a ! ­ lhe diguèt ­ maçon ! maçon ! / seràs totjorn content / Mès n'auràs pas jamai d'argent ! "
*** *t T002 *t Lo mentàs *i Marthe Joucla née Cautil le 5 juillet 1921 à Rieucròs (Le Bez) 81 F *c transmis de Cécile Palayzi née en 1921 à Belfort (Le Bez), domiciliée à La Resse 81 F *r Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts d La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp. 20-21 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998
Los semenaires semenavan /e lo blat soguèt prèst a s'engrunar / anguèron cercar lors faucetas / e se metèron a lo segar / a la prumièira gaveleta/ la Santa_Vièrja se lhe va amagar / a la tresièma gaveleta / ne passan tres per la cercar / e lhe diguèron: / " avètz pas vista una madoneta / portant son bèl enfant sul braç ? " /e los segaires respondèron: / " a passada la mar / amai cent lègas al-delà "/ e lo mentàs que lhe cridava: / " l'avètz darrèr la gaveleta ! / l'avètz darrèr la gaveleta ! "/ L'enfant se lhevèt de darrèr la gaveleta / e lhe diguèt: / " vai ! vai ! tu, mentàs ! Floriràs, mès granaràs pas ! ".
*** *t T003 *l La Resse commune de Curvalle 81 Monts de Lacaune F *i Galtier André natif de La Resse sobriquet "La Flur de La Rèssa né le 18 mars 1930; décédé 1990 *c tient la légende de son grand-père, originaire de La Vernherole, commune de St-André *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts d La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp. 24-25 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 *t Los meses
vos vau contar perqué Febrièr a 28 jorns; autres còps Janvièr, Febrièr e Mars avián trenta jorns cadun, èran tres meses egals; e alara Febrièr que se trapava al mitan voliá èsser un bocin patron; e alara voliá èsser coma Julhet e Agost, pardí! n'aver 31; e cossí faire per n'aver 31 ? i aviá pas qu'un afar a faire: decidèt d'anar trapar Janvièr e de jogar un jorn e lo que ganhariá lo jorn lo prendriá. Janvièr èra pas plan caud per jogar mès enfin joguèt; e Febrièr perdèt; alara Janvièr diguèt: " ieu ai ganhat lo jorn, lo te preni a tu "­ n'ajèt pas que 29. Macaron ! Febrièr soguèt un bocin acontristat, pardí ! d'aquel afar; diguèt: " n'i a pas qu'una causa a faire: se cal trapar sus Mars ". alara anguèt trapar son amic Mars per jogar dos jorns. Mars, quand vejèt aquò, lhe diguèt: " mès siás caborne! ièu te vòli pas jogar ". voliá pas jogar, lo rembalèt; e, a fòrça, finiguèt per lo decidar de ne jogar un; e lo joguèron; e Febrièr lo tornèt pèrdre: fa que Mars lhe diguèt: " l'ai ganhat, lo te preni "; es per aquò qu'en despièi Febrièr a pas que 28 jorns; solament los autres meses quand mèmes, lo planguèron; l'anguèron trobar e decidèron de far una pichona quista per lhe balhar un jorn de mai cada quatre ans. *** *t T004 *t Lo conte d'ELOI *i Louis Souyris né le 28 juillet 1904 au Terral, commune de Miolles 81 F*p agriculteur 81 F *l MIOLLES 81 F *r Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts d La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp. 28-33 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 un còp i aviá un òme que s'apelava Eloi; èra un fabre de campanha e n'èra pas tròp riche, lo paure òme: alara tot se lhe degringolava; la muralha de l'òrt lhe tombèt, lo cledon atanben; la teulada de l'ostal s'enfonsava: tot i arribava; e dejà se descoratjava; trapèt un vesin e o lhe contèt e lhe diguèt: " sabes n'ai socí. ­ bòh ! lhe diguèt, t'ensenharai un truc; veiràs qu'ò t'auràn lèu petaçat; te cal préner una pola negra e montas amont al cap del bòsc e veiràs que serà lèu aquí: te cal far pacte ambe lo Diables "; e lhe fasiá pena aquò, m'enfin ... necessitat e ...se decida a i anar; e soguèt lèu aquí lo Diables e lhe diguèt: " e de qué vò(l)s, Eloi ? ­ e bò sabes ben ! ­ enon, bò sabi pas ! ­ e bò sabes ben ! ­anèm ! anèm ! vite que fa freg ! lhe diguèt lo Diables. ­ e ben, te dirai que la muralha de l'òrt es tombada, lo cledon atanben; ai l'ostal que la teulada se demolís; ai la femna que me cura la borsa; i a un perièr a l'òrt que los gusasses de dròlles me manjan totas las peras; e voldriái que me faguèssas una borsa, veses, que quand l'auriái estacada, deguns poguèssa pas la destacar; voldriái que quand qualqu'un mònta sus aquel perièr ne posquèssa pas davalar sense ma permission.; e encara me calriá un faudal de cuòr e pertot ont se trapèssa lo faudal de cuòr, ièu soguèssi. ­ e ben, lhe diguèt, tot aquò te farai; mès au bot de dètz ans, seràs mèune. ­ e ben ! es entendut, lhe diguèt. mès tot aquò, dins un pas res de temps, lo Diables bò ajèt margat, e l'ostal tornèt virar; aqueles enfants se fasián grands e ... mès dètz ans passan vite; lo Diables soguèt lèu aquí; un matin, lhe diguèt: " alara, Eloi, siás prèste ? " ­ e ben, diguèt, daissa-me acabar de farrar lo chaval a n'aquel paure òme aquí e apèi vendrai; d'aquel temps, se vò(l)s, monta sul perièr aquí a l'òrt, vai manjar una pera. ­e lo Diables l'escota; mònta plan pel perièr; d'aquel temps, Eloi ­ èra coquin ­ fa calfar una barra de fer roja, e va per dejós, e burgava e ...lo Diables desapebava una pata, apebava l'autra e podiá pas davalar; alara, lhe diguèt: ­ escota, paure enfant, daissa-me davalar, e te doni dètz ans de mai ". ça que soguèt dich soguèt fach: lo daissa davalar e fot lo camp lo Diables; al bot de dètz ans de mai, ­ aquò passa quand mèmes ­ los enfants s'èran faches grands, de grands galhards; e, un bon jorn, nòstre Diables se tòrna amenar; lhe diguèt: ­ eben siás prèste, Eloi ? ­eben, òc, se vò(l)s, anèm nos 'n; e se 'n van; e, tot en faguent camin ensemble, Eloi lhe diguèt: ­ " Jès, mès m'es estat dich que vos podiètz far grand, grand coma aquel pibol. ­ òc, tot de suita, veiràs "; alara lo Diables s'estira, s'estira. Eloi l'agachava de per dejós aquí; apèi lhe diguèt: ­ " m'es estat dich ara que vos podiètz far pichon, pichon coma una mirga. ­ tot de suite, te farai veire ". Se met coma un raton. Eloi aviá la borsa prèsta, sabes. Clac ! lo te claus dedins, la tanca, aquò sus l'esquina e cap a l'ostal; quand arribèt a l'ostal, èra content e crida als enfants: ­ " tancatz pòrtas e portilhons que lo pòrti ! " e van a la botiga, fot aquò sus l'enclume e un martèl cadun aquí, e ti ta tròc! aquò sus las còstas, paure! l'aplatiguèron coma una sardina; alara Eloi diguèt: ­ " ara saique lhe n'a un pauc ". dobrís la borsa, l'espandís aquí per la botiga per tèrra: bolegava pas ni pè ni pata; diguèt: ­ " ara, anèm dejunar tranquilles ". ­ e se 'n van.; mès que, quand tornèron de dejunar, se soguèt reviscolat, ajèt fotut lo camp; lhe soguèt pas pus; mès enfin, empacha pas que tornèt pas véser Eloi; alara Eloi venguèt vièlh, vièlh ... un bon jorn, decida de fotre lo camp; diguèt : ­ ara, n'i a pron ! " e decida de montar al cèl; va davant las pòrtas de Sent Pèire; tusta a la pòrta del cèl ... Sent Pèire i dòna un còp d'uòlh : ­ siás aquí, tu, gus d'Eloi ! as fach pacte ambe lo Diables, vai te'n a l'Infèrn e que te prèssa ! " lhe diguèt. e Eloi pardí ! diguèt: ­ te vòlon pas aicí, te calrà ben anar endacòm ". ­ pareis que per anar a l'Infèrn fa en descendent; alara descend cap a l'infèrn; lo Diables que lo vei venir, se met a tancar aquelas pòrtas; èran de fèr, èran rovilhadas, pas moièn ! e quand arribèt aval, las pòrtas tancadas ! ­ "A ! diguèt, me cal tornar montar, issajar d'anar al cèl ". alara d'aquel temps tòrna amont al cèl; arribava una autra ama que dintrava al cèl e darrèr ela tòrna parlar a Sent Pèire. -­ " digatz, Sent Peire, permetètz que finte un bricon per la pòrta; qu'es polit ! " lhe diguèt. e aviá lo faudal prèste e clac ! lo jeta al mièg del cèl; e el soguèt ambe 'l faudal e Sent Pèire a galòp, en colèra, a las trossas, mès lo trapèt pas; quand Sent Pèire èra aquí, lo faudal èra pus l(u)ènh amai el tamben; e faguèron aquò un moment, mès Sent Pèire s'alassèt. ­ " e ben, lhe diguèt, paure Eloi, se lai siás, demòra lhe ! " e encara i es; dempèi es al cèl: e voilà, qu'ai finit. clic-clac ! *** *t T005 *i Henri Espitalier né le 1 septembre 1901 à Roucayrols 81 F commune de Villeneuve-sur-Tarn % Le Garric (commune de Teillet 81) décédé 1987 *p charron agriculteur *t Lo Diable en vailet *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp. 34-37 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 (enregistrement La Talvera 1980) i aviá un còp un patron que anava logar un vailet; e, en camin, diguèt: ­ " quand seriá lo Diable, me 'n cal logar un, que podèm pas faire "; alara, en camin, trapèt un joine òme ni plan abilhat, ni mal abilhat, un pichon baluchon sus l'espatla e lhe diguèt: ­ " ont anatz ? ­ O ! ièu me 'n vau, cèrqui un vailet. ­ e ben, lhe diguèt, ièu cèrqui de trabalh. ­ A ! " alara parlèron; tombèron d'acòrdi. ­ " e quant volètz ganhar ? ­ O ! lhe diguèt, pas res; s'agís que me tenguètz de trabalh. ­ paure òme! lhe faguèt, me 'n calriá tres o quatre òmes coma vos; mès, lhe diguèt, vos lògui en condicion que ieu e la patrona pògon vos comandar totes dos. ­ e ben, diguèt, siái plan content ". tòrnan a l'ostal e lhe diguèt: ­ " ai logat un òme ". aquí : alara diguèt: ­ " tenètz: vesètz amont aquel d'aquò's, i a aquela barta de ginestes. prenètz aquel marròt aquí e ne desrabaretz qualqu'uns a vostre temps de leser "; alara lo tipe diguèt: ­ " ambe plaser! " partís, e ne desrabèt, de ginèstes; lo patron diguèt: ­ " Hum ! sai pas plan qual aurem logat: alantís fòrt. ­ Bah ! la femna lhe diguèt, n'ajas pas tant socí ! lhe tendrem pron de trabalh "; lo lendeman, lo lhe tòrna envoiar çò mèmes; mès que n'aviá desrabats prèsque totes;que i auriá calgut quinze jorns d'un òme per los desrabar: m'enfin, los aviá desrabats; lhe diguèt: ­ " ten! ara los ligaretz e los portaretz aval a faisses e n'aurem per l'ivèrn nos calfar ". ­ lo tipe: ­ " Oui, oui, oui, ambe plaser ". e totjorn èra content; alara portèt aqueles gavèls ligats e totjorn aital; alara lo trabalh se baissava e diguèt: ­ " de qué volètz que faga uòi? " lhe diguèt: ­ " tenètz ! la femna vos comandarà uòi ". alara lhe diguèt: ­ " e ben, ambe plaser. ­ e ben lhe diguèt, tenètz: es pas un trabalh plan penible; aquí avètz un parelh de cisèusses e l'òme a besonh de tondre, lo me tondrez. - A ! l'autre lhe diguèt, es mon prumièr mestièr; es qu'aviái pas trobat de trabalh, autrament èri coifur. ­ e ben, lhe diguèt, aquò va plan ". alara, quand l'ajèt tondut, aviá faches portar qualques gavèls de ginèstes al fuòc e quand l'ajèt tondut lhe diguèt: ­ " tenètz! A ! l'òme a freg; cal que lhe me tornètz ajustar los pèlses un per un e los passar dins lo fuòc ". issajèt ben; mès lo pèl se brutlava e jamai n'ajustèt pas cap; e la femna lhe diguèt: ­ " vesètz, fasètz pas nòstre trabalh, anatz-vos 'n ". e, en se 'n anent, diguèt: ­ tornarai pas faire de pactes ambe las femnas; cresiái de los téner e cossí la femna m'a delargat, amai ieu siái plan coquin ! " clic-clac! mon conte es acabat. *** *t T006 *i Henri Espitalier né le 1 septembre 1901 à Roucayrols 81 F commune de Villeneuve-sur-Tarn % Le Garric (commune de Teillet 81) décédé 1987 *p charron agriculteur *t L'enfant del rei e lo Barbut *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp. 38-43 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 (enregistrement La Talvera 1980) lo rei aviá un enfant qu'aimava fòrt de jogar a las cartas; e alara, se tornejava dins los bòsques; trapèt un vièlh tot barbut e lhe diguèt: ­ " ont anatz ? ­ O ! me promèni. ­ lhe voldriètz pas jogar a las cartas ? ­ O ! si fèt ! ­ ede qué jogam ? ­ O ! jogam que lo que perdrà prendrà lo tipe ". alèra se 'n tornan a l'ostal; se mèton a jogar; lo ser arribèt, pardí ! n'aviá pas perdut plan, mès aviá perdut; e aviá tres filhas, aquel Barbut: e una lhe diguèt: ­ " quand tot serà atudat e qu'entendràs pas res, sortís de dins l'ostal que tot se demargarà e deman matin tot serà tornar en plaça: escota-me, crega-me ". mès sabiá pas çò que s'anava passar; lo lendeman matin, tornèron jogar; lo rei perdèt, perdèt; perdèt talament que perdèt lo chaval e el tanben. ­ A ! lhe diguèt, ten ! vòli pas te préne sul còp; te cal anar dire al reveire al rei e a la reina e tornaràs ambe lo chaval, autrament gara ! " l'autre paure puta partiguèt tot toisse; arribèt ailà e caliá que tornèssa lo lendeman; alara lhe tòrna a l'ostal. ­ e ben, lhe diguèt, arribas ? ­ e oui ! ­ e ben, lhe diguèt, uòi çò prumièr que te cal faire: te cal préne aquel parelh e vacas magras, ­ se tènon pas drechas ­, e aquela mossa e anar per aquel camp; lo te cal laurar, lo semenar, lo segar, lo far mòlre, faire la pasta, faire de pan que deman n'avèm pas ". l'autre, que voliás que faguèssa ? pren aquelas vacas en rebalent aquela mossa darrèr; e la plantèt dins la tèrra; las vacas podián pas tirar; se seit darrèr un garric e esperèt miegjorn; alara lo Barbut lhe diguèt a las filhas: ­ " quina es que volètz anar portar lo dinnar al pichon rei ?" l'ainada diguèt: ­ " ieu lhe vau pas ! " ­ " ni mai ièu ! " la pichonassa lhe diguèt: ­ " ieu lhe vau anar ". e se 'n va ambe son panièr; arriba al camp: lo paure rei èra en trèn de plorar. ­ A ! lhe diguèt, plores pas ! dinna ! te socies pas tan(t), escota-me çò que te dirai e te 'n tiraràs fòrt plan "; alara lo lendeman, lo pan soguèt sus l'estaja: ­ " e va plan, lhe diguèt, mès vesi que i a quicòm que te sosten, m'enfin aquò n'a pas d'importança: se me devinas autras doas causas que te dirai, e ben, te balharai una filha en maridatge "; lo lendeman lhe diguèt: ­ " uòi, te cal préne aquel panièr e tariràs la mar e cercaràs lo diamant que la femna a perdut ". l'autre partís e trempa lo panièr dins la mar; lhe demorèt pas una gota d'aiga; lo lhe tornèt trempar, soguèt parelh; se va sièira darrèr una bedissa e diguèt: ­ " qu'arribe çò qu'arribe ! " soguèt la mèma causa per portar lo dinnar al rei; l'ainada diguèt: ­ " ieu lhe vau pas ! ­ ni mai ièu ! ­ A ! la pichonassa diguèt, ieu lhe vau ! " alara arriba alà; lo paure diable plorava, lhe diguèt: ­ " plores pas, te socies pas ! " quand ajèt dinnat: ­ " veses, diguèt, te vau prepausar una causa e ajas pas paur; veses que l'ai amagat au fons del panièr, i a aquel gròs cotèl; te cal me copar a tròsses dessús aquela barca e n'ajas pas paur, me faràs pas mal, cossí que me copes, te 'n fagas pas; mès çò que te recomandi au mens de me 'n pèrdre pas un tròs ". l'autre esitava: ­ " A ! diguèt, esites pas ! vai-lhe, vai ! alara bò faguèt; tant lèu que bò ajèt fach, aquela barca marchava coma de fuòc sus l'aiga, e l'autre se torna sièire; e lo solelh se baissava, vesiá pas venir diguns; diguèt: ­ " de qu'auràs fach ? " enfin, a proporcion que se 'n anava, finiguèt per veire quicòm que brilhava mès luònh; podiá pas depistar de que èra; mès mai anèt, mai se sarrava de la riba; alara depistèt qu'èra la filha que portava lo diamant al det e alara soguèt content; e ela fotèt lo camp, e el tornèt arribar a l'ostal, diguèt: ­ tenètz ­ al Barbut, diguèt ­ vesètz, l'ai trobat, lo diamant. ­ A ! diguèt, oui ! diguèt, m'as ganhat; m'as fachas las doas causas que t'ai dichas, e ben, te balharai una filha, la causiràs; mès seran enmascadas; la que coneisseràs, que la volràs, e ben, lhe demoraràs al pè d'ela e voilà ". alara la filha lhe diguèt: ­ " veses, t'aviái plan recomandat de me 'n pèrdre pas un bricon; m'as perdut l'artelh pichon del pè drech, diguèt, e ben, vei, amb' aquel artelh, me reconeissaràs". se maridèron ensembles; lhe balhèt un chaval; la filha lhe disiá: ­ " pren lo magre que la maire es fòla; vendrà darrèr e nos atraparà "; e l'enfant diguèt: ­ " non, diguèt, quand mème ieu arribar al castèl amb'un chaval tant magre ! ­ enfin, diguèt, pren l'autre "; e, en cors de rota, la vejèron qu'arribava; alara la filha aviá una bagueta, faguèt un signe e ­ sai pas se bò coneissètz ­, en travèrs de la rota i ajèt un d'aquò's de barnegas e ni mai lo chaval magre, ni per èsser l'un per l'autre, poguèt pas lo traversar; lor copèt la rota. e clic-clac ! es acabat. *** *T007 *t Lo patron e lo vailet *i François Combes dit Françon né 6 mars 1899 à Connac (commune de Paulinet); % Perpignan services militaires mère native de La Tibarié (commune de St-Pierre de Trévisy) Un còp i ajèt un tipe que se voliá logar e anèt a n'una bòria trobar un patron aquí. Mès cap de vailet lhe voliá pas demorar a n'aquel patron per tant que lhe fasiá de misèras e apèi lhe fasiá passat un contract que caliá que totes dos soguèsson contents. Se lo vailet èra pas content del mèstre, lhe disiá: ­ " Gara la correja ! " E se lo mèstre èra pas content del vailet, lo mèstre lhe disiá: ­ " Gara la correja ! " Aquò voliá dire que amb'un foet èra oblijat de lhe fotre una foetada al qu'èra pas content. Enfin, el diguèt: ­ " Ieu lhe resistarai, deguns lhe resista pas, mès ieu lhe vau, amai ieu lhe resistarai ". E arriba aquí. Pardí ! lo patron tant lèu arribat lhe dis: ­ " Te cal anar gardar los pòrcs alà dins aquel bòsc lènh " ­ al Bòsc dal Salvatge qu'apelavan; i aviá un Salvatge dins aquel bòsc, cada vailet que i anava lo tuava; alara lo tuava o lhe tuava los pòrcs; tornava lo vailet e se fasiá fotre defòra coma aquó. Alara aviá tres filhas, lo patron, mès n'aviá una filha qu'èra una f é e. El agradèt a n'aquela filha; e aquela filha lhe diguèt: ­ " Vai lhe ! ajas pas paur ! te cal préne un rotlèu de fial; e, quand arribaràs alà ambe los pòrcs, comença d'estacar lo bot a un arbre, te metes a far lo torn del bòsc; e, se lo Salvatge ven, ieu me carri que dins una ora tot lo bòsc serà copat o ligat ". E alara lo tipe fa lo torn; quand lo Salvatge arriba, que lo vejèt venir, arriba e lhe dis: ­ " De qué vò(l)s faire amb'aquel fial? ­ A ! lhe diguèt, vau copar lo bòsc que dins una ora serà tot copat e ligat; se me fasètz misèras ... ­ A ! lhe diguèt, malerós ! torna-te'n ambe los pòrcs, lhe diguèt, per tant que ieu ai pas qu'aquel bòsc per m'amagar; daissa-me lo bòsc ". Fa que l'autre diguèt: " Tornaràs partir ambe los pòrcs, pardí ! tranquille ". Lo patron comptava pas que tornèssa; mès avián facha la convencion que caliá pas que dintrar los pòrcs al tresième còp que cantariá lo cocut; e, tot d'un còp, lo patron lo vejèt venir, e diguèt: ­ " Te cal montar sus un arbre, dis a sa femna, e cantaràs pas que dos còps; coma aquò porrà pas dintrar ". Era aquí qu'esperava ambe los pòrcs; la femna canta dos còps "cocut !"; e jamai lo tresième; e quand vejèt aquò cocha sus l'arbre, va quèrre lo fusilh; e diguèt: ­ " Puta de cocut ! vò(l)s pas cantar, te vòli ensenhar ieu ! " Lhe fot un còp de fusilh, lhe tua la femna; e, quand soguèt per tèrra, dintrèt los pòrcs, pardí ! E, en tombent, la femna faguèt : " cocut ! "; e fa que soguèt oblijat de dintrar los pòrcs; quand lo patron arriba, lhe diguèt: ­ " Qu'as fach ? " Lhe diguèt: ­ " Ai tuat lo cocut. Siètz content, mèstre ? ­ E òc ! ­ E ben, autrament, gara la correja ! " Alara apèi diguèt: ­ " De qué lhe faràs faire ? " Lhe diguèt: ­ " Ara te caldrà anar laurar; te caldrà anar laurar aquel camp aval; e pendràs aquel can; mès tornaràs pas que quand lo can tornarà ". Solament lo matin per dejunar aviá donat dos uòus al can e n'aviá pas que donat un al vailet; e aquel can se jasiá, dormissiá, jamai non partissiá; miègjorn, una ora, jamai lo can partissiá; quand n'ajèt un sadol, trapa l'agulhat que butava los buòus, lhe 'n fot un parelh de còps d'agulhat a n'aquel can; lo can, cap a l'ostal, als quatre pès; e el darrèr, desatalèt e arribèt a l'ostal, pardí ! ­ Arribas dejà ? ­ E òc, lo can es ben tornat. ­ òc ! es tornat. ­ E ben, siètz content, mèstre ? ­ òc ! ­ autrament, gara la correja ! ­ va plan, diguèt, e ara de qué lhe faràs faire que ba posca pas faire ? " Diguèt: ­ " I a una tor amont, lhe te cal far montar los buòus, al cap de la tor ". Lhe dis: ­ " apres dinnar, me montaràs aqueles buòus per anar pasturar al cap de la tor aquí que i a d'èrba. E el diguèt: ­ cossí faràs ? " La fée i èra apr'aquís, lhe diguèt: ­ " veiràs, t'ensenharai; los te cal copar a tròsses; los lhe jètas; e apèi, quand los tornarem davalar, se los vò(l)s tornar davalar, ieu los te tornarai far viure, los buòus ". Va plan; lhe jèta aqueles buòus amont. ­ " siètz content, mèstre ? ­ òc ! ­ òc ben, autrament gara la correja ! Apèi lhe dis: ­ " me tornaràs quèrre aqueles buòus al cap de la tor ". El diguèt: ­ " cossí farai ? " Aquela f é e aquí que lhe dis: ­ " mès te'n fagas pas ! te cal me métre ieu dins una pairolada d'òli sul fuòc a bolir; e me desossarai; e, quand serai plan desossada, amassaràs totes los òsses; los plantaràs per la murralha de la tor; e montaràs per aqueles òsses; jetaràs los buòus en bas, los tròsses en bas, e, en tornent davalar, torna plan amassar los òsses, per tant que me tornaràs métre dins un pairòl a bolir e tornarai entièira ". Lo tipe davala; solament, çò qu'ajèt fach quand soguèt al fons, ajèt oblidat un òs amont, lo de l'artelh pichon, al cap de la tor; trapa totes aqueles òsses, los torna métre dins un pairòl e la fa abolir; ela tornèt viventa coma de davant; e apèi, lo patron diguèt: ­ " lo te cal fotre defòra, aquel; pòdes pas lhe far far res que ba te fa tot ". E lhe dis: ­ " Te cal fotre lo camp. ­ òc ! lhe diguèt, me n'anarai, mès vòli prén una filha. ­ a ! lhe diguèt, mès qu'aquò son d'autres afars, lhe diguèt, mès puisque vò(l)s una filha ­ languissiá de lo far partir quand mèmes ­ te 'n balharai una, diguèt, mès la vendràs causir aqueste ser al lièch ". E dins la nuòch lhe va, lhe dis: ­ ara son al lièch: vai ne causir una ". E aviá fet passar aquela d'aquí tot a fèt devòrs de là per que la causiguèssa pas; solament, el sabiá pas que lhe mancava un artelh, a la f é e ; alara las palpèt pels pès; e l'ajèt lèu trobada, als pès, e i diguèt: ­ " vòli aquela ". E anem; e soguèt oblijat de le balhar aquela; mès lo matin, quand se levèron, languissián de se'n anar; ela lhe diguèt: ­ " nos tuarà totes dos, lo paire nos tuarà a totes dos, per tant qu'es talament inquiet, voliá pas que me prenguèssas ieu; nos tuarà ". E lhe diguèt: ­ " te cal anar a l'estable, lhe diguèt ela; e menaràs ... ­ i a un chaval al canton aval ­ e lo menaràs; ­ Fend l'air, s'apèla ­ e lo menaràs, lhe montarem dessús, nos n'anarem ". E lo tipe se'n va, mès que quand tornèt arribar, ajèt pas menat lo chaval que caliá; lhe diguèt: ­ " O ! malerós ! menas Carlos al lòc de menar Fend l'air, lhe diguèt, te caliá menar Fend l'air, mès, diguèt, avèm pas lo temps de lo tornar quèrre; nos 'n cal anar, tant pis ! anem nos 'n ! " E se 'n va; quand lo patron se levèt, que vejèt que mancava lo chaval amai qu'èra partits, dis a un autre vailet: ­ " te cal partir vitament los anar arrestar e los trobaràs en camin; pren Fend l'air, puisque l'an daissat e los atraparas ". Eles partiguèron a chaval; ela menava lo chaval; e diguèt a n'el: ­ " te cal me virar l'esquina, agacharàs darrèr tu ". E se viravan l'esquina; e de temps en temps ela disiá: ­ " veses pas res ? ­ O ! si !; vesi un grand vent aval qu'arriba coma una gròssa ventesa que fa de posca ". Diguèt: ­ " O! diguèt son eles ! veiràs ! davala vitament, lo metrem lo chaval en blat, ieu me metrai en fauç, e tu, lo segaire; e te metràs a segar lo blat quand l'autre arribarà. " Aquel vailet arriba, pardí ! vei aquel segaire; torna mès vejèt pas res pus. ­ " los ai pas trobats, diguèt al patron, diguèt, los ai pas trobats. ­ De qu'as vist ? ­ O ! ai vist un tipe que segava de blat alà. ­ O ! diguèt, èran eles; s'èran transformats coma aquò, lhe diguèt, los te caliá menar, èra el; torna-lhe ! e ! torna partir e los traparàs encara ". Tòrna partir; eles èran tornats partir: ­ " veses pas res, lhe disiá ? ­ i a de posca aval que se lèva, se vesiás aquò darrèr. ­ O ! diguèt, son eles; nos cal arrestar vitament; anem métre lo chaval en ribièira; ieu en peis e tu en pescaire ". E l'autre, quand arribèt, vejèt aquel monde. ­ mès, diguèt, i a pas qu'un pescaire ! " Se 'n tòrna; quand tornèt arribar a l'ostal, lo patron lhe torna dire: ­ " los a pas trobats ? ­ mès non ! i aviá un pescaire aval a la ribièira. ­ O ! lhe diguèt, malerós ! èran eles, lhe diguèt; èran eles, vai, los te caliá menar. ­ A ! lhe diguèt, au pas cregut que soguèsson eles ". E lhe diguèt: ­ " Tòrna partir; mèsquand tornaràs véser quicòm, mena-lo, per çò qu'es el ". Partiguèt als quatre pès e soguèt lo mème sistème; pel camin, ela lhe dis: ­ veses pas res ? ­ si, torni véser quicòm aval qu'arriba, se vesiás aquò quicòm ... ­ O ! lhe diguèt, mès que es lo moment ". Tòrna davalar de chaval. ­ E ben, lhe diguèt, anam métre lo chaval en glèisa, ièu en clèrgue, e tu, faràs lo curat ". E alara ba faguèt; se mèton coma aquò; l'autre, quand arribèt, vejèt aquela gleisa aquí e s'arrèsta; vei un clèrgue ambe lo curat; s'en tornèt a l'ostal e diguèt al patron: ­" los ai pas trobats; ai vist un curat, que disiá la messa, mès ai pas vist deguns. ­ A ! mès, diguèt, èran eles ! e ben, lhe diguèt, que vò(l)s que faguem alara ? alara, los nos cal abandonar. E clic-clac,mon conte es acabat es passat per un escalièr de veire i a pas res a creire *** *T008 *t Lo pichon Pocet *i Marthe Carayon née Plégade née le 8 avril 1920 J1 Masnau; père orig de Masnau *l Masnau 81F DICVAR (j, ch; tg) : /ts/ pichon, totjorn, formatge; aria : /arje/ polissonariás; gardariam; -lh /l/ parelh; -il /j'al/ fial Un còp i aviá un drollon, aviá una dotzena d'ans, e èra tot sol, n'aviá pas ni paire ni maire; èra a l'orfelinat e cada lo logavan per anar ganhar la vida: gardava los pòrcs, las vacas, çò que lhe fasián faire; mès èra polisson, aquel bogre de dròlle ! talament que l'avián batejat lo pichon Pocet; e cada jorn, pardí ! anava gardar los pòrcs empr'aquí; lhe fasián far de pichons trabalhs; mès lhe fasiá totjorn de bestisas; lhe tuava las polas, lhe copava los uòus, e lhe destacava los vedèls tanplan, e anem !continhava de faire pas que de polissonariás: començavan de 'n aveire un sadol; diguèron: ­ " aquò pòt pas pus anar; cossí farem per lo metre a la pòrta? avem convengut que lo gardariam d'aquí que lo cocut cantèssa; es pas prèste de cantar encara, lo cocut ! sièm pas qu'al mes de setembre o d'octobre; dequé n'anam faire d'aquí alara ? " Enfin decidèron de l'envoiar gardar los pòrcs al bòsc de l'Ògre; èra l'épòca que las castanhas tombavan, los glands tanben; e se diguèron: ­ " los assadolarà plan coma aquò " Lhe fan la saqueta lo lendeman, e, lo lendeman matin, lo fan partir ambe los porcelons cap al bòsc de l'Ògre; e lo dròlle diguèt pas res, pardí ! diguèt: ­ " e ben, se m'envoiatz, i vau ". Te pren sos porcelons, la museta sus l'esquina, un baston a la man, e se 'n va en siflotent; se 'n fasiá pas, el; en camin, trapa un tipe; lhe fa: ­ " Onte vas, drollon, tant matin ? ­ Me 'n vau gardar los pòrcs aquí, al bòsc de l'Ògre; lo patron lhe 'envòia. ­ mès sabes pas que i a una gròssa bèstia aquí, que manja tot lo mond, surtot los dròlles ! lhe te cal pas anar ! autrament te manjarà el. ­ lhe m'envòia lo patron, lhe vau ". Enfin lhe fa: ­ e vos, nt anatz ? ­ Ieu me'n vau a la fièira e me 'n vau vendre de fromatges. ­ ten ! se me 'n balhavetz un benlèu que me salvariá la vida. ­ Pò ! se te cal pas qu'aquò, ten ! l'as aquí ! lo te dòni. ­ e ben, plan mèrci ! Pren lo fromatge, lo met dins la museta e contunha sa rota; un pauc pus lènh trapa un autre òme: parel(h); lhe fa: ­ " Ont vas, drollon? ­ me 'n vau gardar los pòrcs al bòsc de l'Ògre. ­ lhe te cal pas anar, malerós ! te manjarà aquela bèstia ! ­ mès non, me manjarà pas; lo patron lhe m'envòia; deu ben saupre que me manjarà pas; e vos, ont anatz ? ­ Ieu me 'n vau a la fièira vendre de pijons. ­ ten ! se me 'n balhavetz un, benlèu que me salvariá la vida. ­ O ! se te cal pas qu'aquò, l'as aquí, ten ! Lo dròlle pren lo pijon, lo met dins la museta e contunha la rota; un pauc pus lènh trapa una femna; parel(h); lhe fa: ­ " onte vas tan(t) matin, Pichon Pocet ? ­ me 'n vau gardar los pòrcs aquí, al bòsc de l'Ògre; devi pas èstre plan lènh, cresi que vau arribar. ­ e òc, es pas lènh, es aquí de l'autra part del tèrme. ­ e vos, ont anatz ? ­ O ! ieu vèni de la fièira, ten ! ai fachas las provesions, au crompat de causas empr'aquí, d'alimentacion, de ficèla, de fial, d'abilhaments; ara me 'n vau a l'ostal. ­ ten ! se me balhavetz un paquet de ficèla, benlèu que me salvariá la vida. ­ Pò ! se te cal pas qu'aquò, ten ! l'as aquí, lo te dòni ". E voilà, contunha ... arribava prèsque; començava de veire lo bòrd del bòsc empr'aquís, e los pòrcs èran passats dejà davant; avián trapadas las castanhase los glands; e el gausava pas tròp s'aprochar; enfin, entendiá pas res; quand vejèt aquò, se seguèt aquí sus una branca d'albre qu'èra tombada, tota seca; se met a copar la crosta; aviá acabat a pus près; tornava amassar sas fruscas, qyand entendèt de brancas en aval que petavan un pauc pus slènh ... ­ sabes qu'alara, començava d'aver la caganha; diguèt: ­ " deu èser aicí, aquesta famusa bèstia ". Esperava, bolegava pas; lo vejèt arribar aval, ambe de patas negras, de gròssas dents, d'uòlhs totes rebotits; lhe fasiá pas plan confiança, aquò; enfin, esperèt. L'Ògre t'arriba: ­ e de qué fas, tu, aicí? sabes pas qu'ès mèune aquel bòsc ? que as pas lo dreh de dintrar ches ieu?­ O ! non, ba sabiái pas; m'an nvoiat, siái vengut. ­ mès enfin, pòdes ben demorar, anam issajar, veirem ben se podèm faire totes dos; benlèu serem de copins après ". E anem; discutan aquí, tot aquò; lhe faguèt véser lo bòsc, lhe faguèt véser cossí èra grand, qu'aviá un brave ostal, tot aquò; pèi lhe diguèt: ­ " nos cal faire un parí; cal saupre quand mèmes se siás de talha a demorar ambe ieu; anam montar sus aquel ròc amont, sus aquela espèça de montanha; anam préne un ròc d'aqueles blancsaquí que son plan durs elo jetarem en aval dins lo ròc, per veire lo que s'espotís lo mai. ­ e ben, se vò(l)s, montem; montem amont ..." Aquel Ògre èra talament borrut lhe vesiá pas tròp plan; vejèt pas de qué i preniá lo Pocet; alara te fa dos o tres còps de braces aquí, t plica aquò, aquel ròc aval: i ajèt que de fum; mès lo Pichon Pocet qu'aviá pres lo fromatge de dins la museta, me demandes pas que s'espotiguèt tanben coma una moleta; lhe 'n demorava pas un brin. ­ " bogre ! lhe fa, as un brave còp de braç, dròlle ! ­ O ! n'ai pas pair, vai, n'aia pas paur ". ­ sabes que l'Ògre quand mème, lhe regretava aquò. ­ " tèn ! ara anam faire al que jetarà lo ròc lo pus lènh ! ­ e ben, e ben, ai pas paur, vai ". te trapa un ròc, lo te fa virar aquí, dins la man, dos o tres còps, e ziu ! aquel ròc te partís a una alura ! talament que l'aire ne siflava ! mès lo drollon te lacha lo pijon; demandèt pas las podras d'escampeta aquel tanben; partiguèt e ne vejèron pas ont anava aterrir. A ! èra pus fòrt que el aquò l'Ògre ! aqueste còp, lo fotiá de cuòl aquel dròlle. ­ " e ben, ara, nos cal anar a l'ostal; es ora de dinnar; nos cal faire un fagòt aquí, totes dos, alumarem lo fuòc e nos calfarem e discutarem. ­ e ben ! " alara l'Ògre se met a desrotlar son cordèl aquí pertèrra mès èra long, e ! son cordèl, coma d'aicí Plantèri; lo dròlle se pensèt: ­ " se pòrta aquel brave fais ... quand vejèt aquò, trapa la ficèla lo dròlle e se met a la desrotlar; e desrotlava, desrotlava tot lo grumèl; èra encara pus longa que la còrda de l'Ògre. ­ O ! de qué vò(l)s faire, dròlle, ambe tot aquò ? ­ e ben, vòli faire un fagòt, pardí ! ­ e creses de lo portar ? ­ O ! pensi ben, e ! sabes pas, ai de bravas espatlas, e ! siái fòrt ! ­ O ! non, arrèsta, arrèsta, e ! perqué me copariás tot lo bòsc, e pèi sauriái pas onte m'anar amagar ". arrestèron aquel projècte e se n'anguèron a l'ostal; manjèron la sopa, lo fricòt, o dessèrt, beguèron un brave còp, lo café e apèi sosquèt ora d'anar claure, de tornar a l'ostal; partiguèt ambe sos pòrcs, ­ èran plan contents avián un ventre tot redond ! èran sadols coma de pòrcs, coma se dis; e anem ! tòrna partir cap a l'ostal; tòrna arribar a l'ostal; lo vejèron tornar arribar. ­ " A ! diguèron, amai encara l'a pas manjat, encara tòrna aquel polisson ! de qué n'anam faire? de qué nos farà encara ? mès deman cal que lhe tòrne, e ! benlèu i èra pas l'Ògre, deman cal que lhe tòrne "; lo lendeman lhe tòrnan faire la saqueta e lo tòrnan espediar; el èra content; n'aviá pas paur de l'Ògre; èra pus fòrt qu'el; torna partir; en camin, trapa de merchants, lhe fan: ­ " onte vas, drollon, ambe totes aqueles porcelons ? ­ los vau assadolar aquí al bòsc de l'Ògre ! ­ e los vò(l)s pas vendre ? ­ O ! parel(h) ! tan plan, ten ! tan(t) me 'n donatz ? ­ O ! sabi pas! tant ne vò(l)s faire ? ­ O ! ieu ne vòli faire tres cent escuts o pas res, e ! ­ d'acòrdi. ­ mès me resèrvi la coa de totes e lo pus pichon ! ­ A ! e ben ! los i aviá crompats pron bon mercat, fa que lhe podiá donar lo pichon amai la coa dels autres; e anem ! pren aquelas coas, se 'n va dins un camin que i aviá plan de fanga aquí; te va plantar totas aquelas coas e lhe enfanga lo pichon; e se 'n va cap a l'ostal en crident: ­ mèstre! mèstre ! venètz vite que los pòrcs se son enfangats ! cresi que seràn crebats. lo mèstre n'èra enratjat; t(e) lhe va al galòp sus aquel camin ont èran passat(s); t'arriba aquí, paure monde ! te vei totas aquelas coas aquí plantadas; sabètz que se despachava de las desrabar; cresiá de montar los pòrcs; mès patatrac ! cada còp que tirava una coa, se fotiá de cuòl dins la fanga; e lo dròlle, que sabiá ont aviá mes lo pichon, lhe te va doçament, doçament, tirava, tirava; e lo montèt; e lhe fa: ­ vesètz ben, mèstre, s'èretz pas anant tan(t) vite, los auriètz salvats; ieu ai salvat lo mèune ! " mès èra coma aquò, èra coma aquò; partiguèron a l'ostal pardí ! ba racontèt a la femna; e la femna lhe diguèt: ­ " A ! ben ara es tròp fòrt aquò ! lo nos cal far partir de quana mena que siague; te vòli ensenhar ! vèni de plumar una pola aquí, te vau badijonar ambe de mèl; apèi te rotlaràs aquí dins la pluma e montaràs sus un arbre amont; anaràs faire lo cocut, pardí, perqué sièm d'acòrdi que deu partir quand lo cocut canta, coma aquò serà oblijat de partir ". E ben ! se badijona plan de mèl; lhe 'n fot de plumas empr'aquís, plan coladas, mònta sus l'arbre; se met a cantar cocut: ­ " cocut! cocut! tot cocut! tot cocut!" |'entendiá lo dròlle que cantava lo cocut mès disiá pas res; e la mèstra lhe fa: ­ as entendut, dròlle? cresi que lo cocut es arribat ! ­ O ! l'ai entendut, mès vas créser que lo te vau car cocutar, ieu ! " Se 'n va a la camba, va préne sa carabina, doas cartochas, e se 'n va al fons de l'albre ont i aviá lo cocut que cantava; lhe te fot dos pets per las ancas. Paure monde ! nòstre cocut degringolèt al fons; mes sosquèt las lo cucut, sosquèt lo patron; e alara sai pas de qué n' es devengut, del pichon Pocet; mes lo depièron metre a l'abric per qualques jorns e surament que benlèu i es encara ! Clic-clac, mon conte es acabat. *** * t T009 *t lo conte de l'Ògre *i Emilie Roustit née à Donadille 4 nov 1909 ( è l'Oulette), commune de Montredon-Labessonié; mère native de Blaucau (commune de Montredon Labessonié) *l Montredon Labessonié Un còp i aviá un òme que s'èra maridat dos còps; alara de la prumièira femna aviá dos mainatges, e de la seconda n'aviá pas cap; mès de la prumièira n'aviá dos: un dròlle e una dròlla; mès solament la seconda los aimava pas; e èran paures autres còps, e aquela femna lhe teniá dich: ­ " Aqueles dròlles nos embarrassan plan; los te cal anar pèrdre, los te cal anar pèrdre ". Mès el, quand mèmes, los aimava, voliá pas los anar pèrdre; enfin, a fòrça, talament lo tantainèt, un jorn lhe diguèt, e ben lhe diguèt: ­ " Escota, deman, anirai far de lenha, los prendrai pel bòsc, e los i laissarai ". Solament lo dròlle ba entendèt o la dròlla ...un ba entendèt e alara lo dròlle diguèt: ­ " veiràs ..." Anguèc dins lo rèc, amassèt de pichones rocalhons; e ne faguèt un parelhat de pochadas; e lo lendeman, son paire lor dis: ­ " dròlles, anam cercar de lenha, vos cal venir ". E los dròlles i anguèron; alara los pren dins lo bòsc; quand soguèron lènh, lor dis: ­ " demoratz aquí, me 'n vau alà, vesi de lenha, vau cercar la lenha alà pus lènh; vos prendrai en passent ". Solament tornèt pas passar; alara lo dròlle diguèt: " te 'n fagas pas "! Aviá laissades tombar de rocalhons tot lo camin; alara, amb'aqueles rocalhons se tornèron trobar e tornèron arribar davant la pòrta; sonca que gausavan pas dintrar; alara entendèt lor paire ­ que avián facha una moleta per sopar ­ e disiá ­ n'i aviá un bocin de rèsta ­ e disiá: " aqueles paures dròlles, se i èran, la manjarián plan "! E ben, la dròlla: ­ i sièm aicí, papa. ­ òc ben ! dintratz, ten ! la manjaretz. Los faguèron dintrar e los tornèt préne pardí ! E el content ! mès ela benlèu pas tan(t); enfin aquò tornèt passar qualques jorns; mès ela lhe tornèt darrèr totjorn: "los te cal anar pèrdre ! avèm pas res por lor donar ! " Bon ! finiguèt el par tornar cedar; alara los tòrna préne; ba avián entendut, los dròlles, se 'n èran dobtats; alara avián fach ­ solament avián pas ajut leser d'anar cercar de ròcs ­, avián facha una pochada de micas de pan; e los tòrna préne lènh pel bòsc; quand soguèt lènh, dis parel(h): ­ " vos cal demorar aquí, vau quèrre de lenha, vos pendrai en passent ". Ba sabián, los dròlles; diguèron: "tornarà pas ". Ni mai en efet tornèt pas; alara cresián de se tornar trobar; solament las micas de pan, los ausèls las ajèron manjadas; e alara soguèron perduts; soguèron perduts ben; e cossi faire ? savián pas cossí far; e la dròlla se metèt a plorar; lo dròlle diguèt: ­ " quand mèmes, te cal pas plorar, nos trobarem ben, benlèu, endacòm.; anirem endacòm. Alara i aviá un gròs garric aquí, lhe diguèt: ­ " vau montar sus aquel garric, agacharai se vesi quicòm ". Solament la dròlla ajèt paur, volguèt pas demorar sola; lhe diguèt: ­ " prefèri montar ièu ". Alara, la dròlla lhe montèt, montèt naut, naut ... totjorn lhe disiá: ­ " que veses ? ­ pas res " Jamai pas res; solament, quand soguèt nauta, aquèla dròlla ajèt paur: tornèt descendre; alara el lhe diguèt: " ieu lhe vau montar ". Alara lo dròlle lhe monta e montèt naut; totjorn, totjorn lhe disiá: ­"minta pus naut ! veses pas res ? ­ non ! ­ monta pus naut ! veses pas res ? ­ non ! ­ monta pus naut "! A fòrça, lhe diguèt: ­ " O ! si ! vesi un lum alà lènh, lènh ! E ben lhe diguèt: ­ " jeta lhe lo capelon, remèrca lo que i anirem ". E torna descendre lo dròlle; e se mèton en rota devèrs ont avián vist aquela lum; marchèron un briu, un briu; a fòrça i arribèron; vejèron pas qu'una cabana, i aviá una lum; alara tustèron a la pòrta; alara una femna lor dorbuguèt: ­ " O ! paures dròlles ! lhe diguèt, vos cal pas venir aicí ! es l'ostal de l'Ògre ! vos manjarà ! ­ O ! mès avèm talent, sièm perduts ..." Anfin, aicí alà. " nos amagaretz, nos n'anam pas ". Enfin, a fòrça, lhe diguèt: ­ " O ! ia a dos dròlles aquí qu'èran perduts, que èran crevats de fam, lhe diguèt, son polits. ­ e ben, manjarem lo dròlle e gardarem la dròlla ". Mès solament èran pas pron grasses. " Los cal faire manjar " ! tanben se metèron a los soanhar, pardí ! a los d'aquò 's; e ba sabiá lo dròlle que los voliá manjar; alara l'Ògre cada jorn se n' anava; alara un jorn arribèt pardí ! que lor diguèron: " ara son pro grasses, los cal manjar ". Alara lo dròlle pausava de questions a la femna; lhe disiá: ­ e cossí faretz ? cossí nos tuaretz ? ­ e ben, lhe disiá, veses ­ i fasiá véser un soc ­ vos metrem lo cap aquí sus aquel soc e vos fotrem un còp de pigassa sul cap ". E lo dròlle lhe disiá: " mès cossí faretz? mès, per véser, fasètz bò, metètz lo cap aquí per véser cossí farem ". Alara ela lhe met lo cap sul soc; l'autre trapa la pigassa, lhe fot un còp de pigassa, lhe copa lo cap; vite la mèton dins una pairòla sul fuòc ambe d'aiga; e se 'n val al cabinet; i prènon tot l'argent; se 'n van a l'estable, lhe prènon los buòus, las carretas, tot, e se 'n van; e lo cap de la femna encara, lo metèron al lèit aquí, sul lèit aquí, i mèton la d'aquò's coma qualqu'un que durmís; e aqueles dròlles se 'n van; prènon las vacas e los buòus e se 'n van; quand l'Ògre arribèt, vejèt pardí ! que i aviá aquela pairòla que bolissiá, amai de vianda dedins. ­ " tèn ! diguèt, ça dis, ba a fach tota sola, la paura bogra; sabes tamben es anada al lèit ". Comença de ne manjar un talhon; diguèt: " sabes, es plan bon ! " e, ça dis, "venes pas ne tastar un bocin ? "; pas res; anem ! torna manjar; quand ajèt manjat un bocin: ­ " Anem ! te lèvas pas per ne venir manjar un bocin ? " Pas res. " S'es plan endormida, ça dis, deu èsser plan lassa ". Se 'n va la bolegar; aquel cap lhe bordèla per l'ostal. " Fooo ! duguèt, alara ! m'an tuada la femna; e eles son partits ". Se 'n va al cabinet: pas d'argent; se 'n va a l'estable: pas de vacas, pas de buòus, pas res; se fot a alos galopar; mès solame t èran partits los pichons, èran lènh; èran lènh ben; e apièi avián avertit lo monde en camin, los dròlles; comencèron de trapar un pastre que gardava: alara lhe fa: ­ "Avètz pas vist mon Jan e ma Janeta mos buòus e ma carreta m'an pres tot mon argent e m'an tuada la femna ! " ­ A ! disètz que las fedas m'escapan ! tèn ! Picard ! passa aval darrèr ! ­ Nani ! vos disi pas aquò; vos disi s'avetz pas vist passar mon Jan e ma Janeta mos buòus e ma carreta m'an pres tot mon argent e m'an tuada la femna ". e ba sabián los tipes, mès fasián esprès per lo retardar; enfin, a fòrça, diguèt: ­ " O ! si, los ai vistes ... mès anavan vite e son lènh a n'aquesta ora. ­ e cossí fasián per anar tant vite ? ­ avián mesas las cambas sul còl e los pès a la pòcha ! " el met las cambas sul còl e los pès a la pòcha; ­ mès deviá pas anar plan vite, quand mèmes ! ­ enfin, quand soguèt pus lènh, trapèt un lauraire ­ un tipe que laurava ­ e lhe fa lo mème d'aquò's: " avetz pas vist passar mon Jan e ma Janeta mos buòus e ma carreta m'an pres tot mon argent e m'an tuada la femna ". ­ " A ! disètz que mossi pas pron plond ! " se met a i metre de fèrs. " mès nani ! vos disi pas aquò ! " avetz pas vist passar mon Jan e ma Janeta mos buòus e ma carreta m'an pres tot mon argent e m'an tuada la femna ". ­ A ! disètz que mèti pas pron los buòus ? Anem! Rossèl ! - nani ! vos disi pas aquò ! " s'avetz pas vist passar mon Jan e ma Janeta mos buòus e ma carreta m'an pres tot mon argent e m'an tuada la femna ". ­ " O ! lhe diguèt, si, los ai vistes; mès son lènh e anavan vite. ­ e cossí fasián per anar tant vite ? ­ e ben ! avián mesas las cambas sul còl e las tripas al solelh. ­ O ! mès que n'ai pas de cotèl ! ­ O ! mès, lhe diguèt, lo vos prestarai ! " L'Ògre metèt las tripas al solelh; mès quand ajèt las tripas al solelh, soguèt mòrt; soguèt mòrt ben; e los dròlles cerquèron un endrech que soguèssa plan; bastiguèron un ostal; faguèron venir son paire e visquèron tranquilles. Clic-clac ! passsèri per un prat mon conte soguèt acabat. *** *T010 *t Barba-Blu *l *i Marthe Carayon, née Plégade, 1920 (Le Masnau), lieudit La Combe du Roul UN còp i aviá un òme qu'èra riche, talament riche que totjorn chanjava de femna; e lo monde se demandavan de que se passava; mès èra un secret aquò, que deguns podiá pas descobrir; n'èra a la setièma.Bon! alara cada jorn lhe balhava la claus de totes los apartaments, de las armoèras empr'aquís, de tot; fasiá la dama, aviá pas res a faire aquela femna; mès lhe defendiá amb'aquela clau de dorbir aquela armoèra; cada ser, quand arribava, lhe tornava demandar las claus, pardí ! caliá que la lhe balhèssa; aquò se passava plan. Un jorn, la curiositat la pren; volguèt saupre de qué i aviá dins aquela armoèra; te dorbís; que vejèt ? sièis femnas penjadas aquí per un cròc per la barba, totas alinhadas una al pè de l'autra. O ! ajèt paur, e ! e se pensèt: " e ben, lhe demora pas qu'un cròc, deu èstre per ieu ". E tanben, lo seràs, quand arribèt Barba-Blu, lhe voliá pas balhar la clau; l'aviá amagada, aquela; perqué, en metent la clau dins la sarralha, aviá trapat de sang; ni per fretar, ni per asticar partiguèt pas aquò; l'aviá amagada e la lhe voliá pas balhar, pardí ! a son òme; e se 'n mainèt que lhe mancava aquela; lhe diguèt: ­ " mès me 'n manca una, clau, ont l'as mesa ? ­ mès non! totas lhe son ! ­ A ! me contes pas de blagas, é ! me 'n manca una ! ­ mè, sai pas, l'ai perduda, benlèu ! ­ balha me aquela clau, sabi que l'as al fons de la pòcha ..." La lhe balhèt, pardí; lhe diguèt: " A ! as fach lo pecat, mès vas far la penitença, ara; siás estada curiosa; as volgut véser; anaràs ambe las autras alà ! " Aquela femna ajèt una rusa; diguèt: " volriái plan issajar quand mèmes totas las raubas que n'ai dos plens cabinets amont; davant un miralh volriái plan las tornar issajar e per vèire cossí siái polida". Enfin, ba i acordèt; montèt en naut; èra pas de raubas que voliá issajar, mès voliá telefonar a sos fraires qu'èra de cavalièrs del Rei que marchavan a chaval e arribavan vite; alara telefona a sos fraires que venguèsson vite vite que Barba-Blu la voliá tuar; e lo fasiá pacientar, l'autre qu'èra en bas, que fasiá: " asuga, asuga, asuga, cotelassa, que de carnassa manjaràs !" èra aquí qu'asugava totas aquelas cotelassas: " asuga, asuga, asuga, cotelassa, que de carnassa manjaràs !" Aquí tindavan l'una ambe l'autra; e ela èra totjorn a la fenèstra per veire se vesiá pas arribar sos fraires; jamai arribavan pas; e l'autre que, en bas, s'empacientava: " e ben ! davalas o me cal venir te quèrre ? " ­ encara una rauba a issajar, i fasiá ". Enfin, a fòrça de faire, vejèt alà qu'arribavan luònh, luònh; comencèt de devalar una marcha; e Barba-Blu commencèt de montar tanben; èra a mièg escalièr djà; començavan de se trapar; l'aviá dejà trapada per la crinièira, pel chinhon; quand los autres arribèron, te dobrisson aquela pòrta e lo t'ajèron lèu emponhat; diguèron: " A ! aqueste còp te tenèm ! de qué voliás faire a nòstra sòrre? lo cotèl qu'as tant plan asugat servirà per tu en plaça de servir per nòstra sòrre ! " e lo trapèron e lo lhe te plantèron dins lo còl; ajèron lèu fach; e l'anguèron penjar ambe las femnas al dedins de l'armoèra; e voilà . Mon conte es acabat. *** *T011 *t Lo soldat a la claveta *l Roucayrols (commune de Villeneuve-sur-Tarn) 81F *i Henri Espitalier né 1 sept 1901, décédé 1987 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp. 78-81 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 (enregistrement La Talvera 1980) *d exercici; se meter en domaisela (X, claveta) lézard Un còp i aviá un soldat qu'èra demobilisat e se 'n anava al sèune ostal, tranquille, sus la rota, bon pas; fasiá caud e diguèt: " Se trobavas una font empr'aquís, beuriás un còp "; e totjorn se 'n anava; alara darrèr un ròc, vejèt una sorça, una pichona font d'aiga tant canda: ² A ! diguèt, aicís te vas plan desalterar ²; alara se sarra de la font ambe lo quart qu'aviá e anava trempar lo quart dins l'aiga que lhe sauta una claveta dins la font e ambe la coa tota soguèt trebola; e tòrna sortir d'aquí, ne monta amont pel pè d'aquel ròc pus naut e reganhava las dents e lhe disiá: ² un jour, mon mari Paulin, tu m'aimeras" ! ­ ² non, non, non ! car tu as la barbasse trop pointudasse et la queuasse trop bien rasasse ² ­ ² se me prometes de me préne pertot ont anaràs, veiràs que la font serà lèu tornada canda ²; lo soldat diguèt: ² un còp de talon de solièr, t'aurai lèu escrasada ² ! torna sautar dins l'aiga: tres o quatre còps de coa e l'aiga soguèt tant canda coma d'aquò's; se desalterèt; tranquille coma un grelh se 'n va; pensava pas pus a las clavetas; alara tot d'un còp, aquela claveta lhe sautèt dessús, lhe passa per las maissas empr'aquís e lhe fotèt ben un còp de man, mès soguèt luònda; e lhe tornava faire lo mème sistème; e tornava dire çò mèmes: ² un jour, mon mari Paulin, tu m'aimeras" ! ­ ² non, non, non ! car tu as la barbasse trop pointudasse et la queuasse trop bien rasasse ²; e totjorn çò mèmes; arriba a l'ostal; vejèt pas pus de claveta; demorèt qualques jorns sense veire res pus; lhe pensava pas mai, en dinnent ­ qu'èran quatre fraires ­, aquela bèstia dintra dins l'ostal e sauta dins la sieta del soldat e lhe passèt pr las maissas empr'aquís e tornar defòra. ² um ! e d'ont sortís aquela bèstia ? ²; l'autre lor diguèt pas res; apèi, aquò se produisiá quand anava trabalhar totjorn empr'aquís; sautava sus las espatlas, passava per las maissas, e i aviá pas moien de la juntar; avián ben pron issajat, mès lhe passava pels pès; u còp de taon de solièr: mès ela èra luònda; e arribèt l'ivèrn; e alara, un ser que fasiá freg, un d'aqueles fraires èra mal fotut, dormissiá pas; e, environ mièja nuòch, te vei arribar la claveta, va quèrre doas cadièiras; ne metèt una per se sièire, una a costat e una autra - doas -, de l'autra part; quitèt una pèl, la metèt sus la cadièiras qu'aviá en fòra, e, ambe la bròca, boleguèt los tisons e se calfava; e èra una polida domaisèla que lhe mancava pas res; res de pus polit; l'autre soguèt tot espatat; diguèt: ² digas pas res a deguns de uòi ". Lo lendeman, tornèt arribar un pauc a la mèma ora la mèma causa; tornèt véser aquela polida domaisèla; res de pus polit; issajèt ben de se levar, mès tanlèu que levèt lo cap, soguèt defòra; toquèt la pèl ambe lo det, e voilà : soguèt tornada en claveta; alara bò cònta als autres tres fraires; diguèt: ² ai vist aquò coma aquò e coma aquò; cossí porrièm faire per la porre trapar, que toquèssa pas la pèl ? ² totes calculavan; un, lo pus jove, diguèt: ² ieu siái lo pus pichon, ne montarai dins la cheminèia e sus la barra de carmalh demorarai aquí e, quand aurà plan espandit totes los carbons del fuòc, e que serà en tren de se calfar, lhe sautarai al mièg e mès que pòsca la trapar a bèls brasses; la tendrai pron que anarà pas tocar aquel d'aquò's; e vautres seretz prèstes; vos levaretz ²; e çò que soguèt dich soguèt fach; faguèron fuòc ambe de lenha plan seca per que fumèssa pas tròp; alara la mèma causa arribèt; e lo ser, quand se calfava l'autre: ² laissatz me trapar la pèl ! laissatz me trapar la pèl ! ² e trapèron aquela pèl e l'anèron brutlar e aquela filha se desesperava; tantlèu que la pèl soguèt finidede brutlar, soguèt contenta. ² res de pus polit, lhe diguèt; me caliá un soldat per me tirar de dins aquel patus ² E voilà ; e se maridèron ensemble; es per aquò que lhe disiá: ² un jour, mon mari Paulin, tu m'aimeras ². *** *T012 *t Jan de l'Ors *i Emilie Roustit née Donadille le 4 novembre 1909 à l'Oulette (Lo molin de l'aureta) commune de Montredon-Labessonié *l Montredon-Labessonié *d 1988, 1993 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts d La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.82-87 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan) *v redondils: anneaux d'atelage Un còp i aviá un òme qu'aviá un dròlle qu'èra fòrt, talament fòrt que, quand soguèt grand, volguèt anar far lo torn de França; comandèt una cana de cent quintals; quand la cana soguèt prèsta, ­ èra a cò del borrelièr ­ se 'n va cercar aquela cana e se 'n va far lo torn de França; en camin, ne trapa un que torciá los pus gròsses albres que vesiá per far de redondials. ² Bogre ! faguèt Jan de l'Ors, aqueste deu pas èsse menut tanpauc ! ² parlèron; enfin, lhe demandèt son nom: s'apelava Trossèlha; lhe diguèt: ­ ont vas coma aquò ? ­ me 'n vau far lo torn de França ! vò(l)s venir ? ­ tanplan ! ² Se 'n van; quand soguèron pus lènh, ne trapan un que fasiá a las bolas ambe de mòlas de molin. ­ O ! lhe diguèron, aquel d'aquí deu pas èsser menut tanpauc ! ² lhe diguèron: ² cossí t'apèlas? ­ Passa-pertot ! e ont anatz coma aquò ? ­ anan far lo torn de França ! vò(l)s venir ? ­ tanplan ! Se 'n van; solament a fòrça, la nèit se sarrava, diguèron: ­ ² quand mèmes caldriá manjar endacòm, caldriá d'aquò's ! ² tot lènh vejèron un lum; diguèron: ²lhe cal anar ! ²se 'n van a n'aquel lum; arribèron aquí, la pòrta dubèrta, la sopa sus la taula prèsta, vejèron pas deguns; i aviá de fusilhs aquí per anar a la caça, tot; vejèron pas deguns; esperèron un moment, jamai non deguns arribava; diguèron: ² pas possible ! es un ostal abandonat ! mès diguèron, la sopa es prèsta ! ² enfin va plan, diguèron: ² anam manjar, apèi veirem ben ! ² manjan la sopa; enfin sopan; quand ajèron sopat, i aviá de lèits, i aviá de d'aquò's, anguèron al lèit; un demorèt per velhar, ça dis: ² en cas que qualqu'un venguèssa "; vejèron pas deguns; lo matin, i aviá de fusilhs; Jan de l'Ors diguèt: ² anèm a la ca!a ! mès un cal demorar aicí per far la sopa, per aver lo dinnar quand tornarem ²; alèra soguèt Passa-pertot que demorèt; los autres se 'n van a la caça; e i avián dich, quand seriá d'aquò's, i aviá de campanas que sonèsson; va plan: los autres se 'n van a la caça; solament l'autre se metèt en trèn de plumar las trufas per metre a la sopa, de montar l'aiga: monta una vièlha d'en aval, de dins un trauc, lhe dis: ² fai-me dejunar ! " ­ mès que l'ai pas tot-a-fèt prèst ! te farai dejunar, mès l'ai pas tot-a-fèt prèst ! ­ e l'ajèras pas prèst arsèr ? !! ² lhe fa: lhe se fotèt dessús, lhe fot una sabada; lo daissèt mièg mòrt e tornèt fotre lo camp; los autres qu'esperavan que sonèssa: jamai non sonava! diguèron: ² pas possible ! i es arribat quicòm ! lhe cal anar ! ² se 'n van, pardí ! e lo trapèron al lèit ; lhe diguèron: ² de qué se passa ? ² ­ O ! lor diguèt, soi estat malaut ! ai pas pogut faire lo dinnar ! lo farem ara totes ensembles ! ² va plan, fan lo dinnar, manjan; lo lendeman, soguèt Trosselha, ­ lo que torciá los garrics ­ que lhe demorèt; los autres se 'n van a la caça; e Passa-pertot se pensava: ² se i arriba coma ieu, la farà pas, la sopa ! ² e, en efet, aquela vièlha monta: ² fai-me dejunar ! ­ e te farai dejunar, mès l'ai pas tot-a-fèt prèst ! ­ e l'ajèras pas prèst l'autre sèr ? ² lhe te fot dessús pardí ! lhe 'n fot una sabada; lo daissèt mièg mòrt; los autres totjorn escotavan que las campanas sonèsson, mès jamai non sonavan; diguèron: ² serà coma tu, serà estat malaut ! ² Passa-pertot sabiá ça que i èra arribat surament, mès enfin disiá pas res; se 'n van; e pardí ! lo trapon al lèit; lhe diguèron: ² de qué as ? ² ­² O ! ba sai pas ! soi estat malaut, ai pas pogut far la sopa ! ² enfin, bòn ! va plan, fan la sopa e dinnan; lo lendeman, Jan de l'Ors diguèt: ² ieu, auèi, lhe demòri ! aniretz a la caça ! lhe demòri ! amai veiretz que sonarai ! ² bòh ! los autres se 'n van a la caça, e, entre eles, disián: ² se lhe n'arriba autant coma nos autres, benlèu farà pas tanat lo fièr ! ² enfin bòn ! va plan ! se 'n van; Jan de l'Ors demòra, se met a plumar las trufas, a las preparar per far la sopa; aquela vièlha monta, ­ o una bèstia qu'èra, ba sai pas qu'èra ! ­ aquela bèstia monta de dins aquel trauc: ­ ² fai-me dejunar ! ­ òc, ten ! sul ccòp ! lhe diguèt, podiás pas arribar melhor ! ² trapa la cana, lhe fot un còp de cana, lhe davalèt cent quintals de pluma; aquela paura bèstia tornèt tirar dins aquel trauc, demandèt pas res pus; e l'autre fa la sopa; quand la sopa soguèt prèsta, se met a las campanas e sonèt; e los autres diguèron: ² lo garçanièr ! lhe deu pas èsser arribat res, a sonat ! ² e se 'n van, pardí ! se 'n van dinnar; e lor diguèt: ² sabiètz aquò ça que se passava aicí ? ba me podiètz pas dire ? ² lor diguèt, ça dis: " anam dinnar, mès, diguèt, lhe me davalaretz dins aquel trauc per véser ça que i a ²; alara, dinnèron e lo descendon aval; quand soguèt aval, pardí ! i aviá aquela bèstia, ­ e aviá paur, perqué portava la cana; e i aviá dos polidas domaisèlas; e ben, lhe diguèt: ² me montaràs aquelas domaisèlas amont ! e tu, demoraràs aquí dins aquel trauc ! e afana-te, o, sinon, la cana va marchar ! ² e las lhe montèt aquelas filhas amont, de n'aut, las aviá presonièiras aquí ! las lhe montèt de naut e Jan de l'Ors demorèt aquí e la vièlha demorèt dins lo trauc. E clic-clac passèri per un prat e mon conte soguèt acabat ! *** *T013 *i Germaine Avérous, née le 9 septembre 1893 au Bouissonet (commune de Paulinet 81 F) *d 1980 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts d La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.88-89 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan) *v lo camin de las espilletas= expression nominale idiomatique Anava véser una tanta e lhe diguèron: ² te cal passar pel camin de las espilletas, autrament i a quicòm ... ² ­ sabi pas, i aviá quicòm que lhe fariá paur, sabi pas cossí anava aquò; lhe passèt e trapèt ...e anava véser la atanta, e, quand soguèt alà amabe la tanta, lo lop èra arribat avantr ela, aviá manjada la tanta e s'èra mes a la plaça de la tanta; e alara, la tanta, pardí ! lhe disiá: ² dobrís-me, tanta ! ² ­ ² de qué vò(l)s ? ² ­ lo lop i respondiá amb' un aplomb e missantament: ­ ² de qué vò(l)s? de qué me vò(l)s ? ² ­ ² mès, tanta, dobrís-me, que te pòrti ... ² ­ lhe portava quicòm mèmes per manjar; e lo lop totjorn i respondiá missantament; pardí ! aviá manjada la tanta, e la tanta ai èra pas mai ! e après, lhe diguèt, lhe diguèt, ten! ² mès dobrís-me, te disi, ma tanta ! ² e jamai lhe dobrissiá pas; enfin, finiguèt per lhe drobir; e èra tot borrut ! èra tot borrut, pardí ! ­ èra pas la tanta, pardí ! era cresiá qu'èra la tanta ! ­ lhe diguèt: ­ ² mès de que as , tanta, qu'ajas tant de borra ? ² e lhe diguèt: ­ ² quines (u)èlhs missants que as ! ² ­ ² per melhor te véser tu ! ² e après: ­ ² quina borra qu'as tant gròssa, tant longa ! ² ­ e sabi pas aquí de qué lhe respondèt; lhe diguèt: ­ " quina gòrja qu'as, tant granda ! ² ­ ² per melhor te manjar tu !² e la manjèt. *** *T014 *t La mòrt e lo medecin *i Julien Puech né 12 mars 1905, à Serres, commune d'Alban 81 F *p agriculteur %gr-mère orig de Lincou; résidant à Villeneuve-sur-Tarn *d 1980--1989 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.90-91 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées *v metge, "médecin" @ *d 1° syntaxe de l'opposition à variable inopérante: que siagas X o que que siagas, Z-rai; 2° botar en direct l'enoncat lhe diguèt que ...; puis 3° mettez tout le récit au compte d'un narrateur à la première personne (test des capacités à pratiquer la substitution verbale paradigmatique: MODES, TEMPS, PERSONNES) Un còp i aviá un type que cercava de trabalh; e ne trobava pas; alara un jorn, sus un camin, trapèt un autre òme; lhe diguèt qu'èra la Mòrt, e que l'emploiariá, se lhe voliá venir. ­ ² O ! lhe diguèt, que siagas la Mòrt, o que que siagas, vendrai, pardí ! ² e lhe demorèt un briu, lhe trabalhèt, n'èra content, tot; alara, pardí ! quand se n'anguèt, lhe diguèt: ­ ² ara me 'n vòli anar; ai pron de d'aquò's; e comenci d'èstre vielh e vòli pas mai trabalhar ²; alara la Mòrt lhe diguèt: ² a partir d'ara, e ben, seràs medecin; e los malautes ..., quand aniràs soanhar un malaute, que t'apelaran, se siái al cap, lo soanhes pas, o te prèni a la plaça; se me véses als pès, e ben, lhe pòdes donar de remèdis, e guerirà ! ² alara aviá un fraire, lo fraire diguèt: ² es un cabornàs, es pas ges medecin ! ² èra pas brica malaute e lo faguèt venir; e lhe va; e la Mòrt soguèt al cap; e el lhe diguèt: ² paure ! te pòdi pas donar de remèdis, siás fotut ! " *** *T015 *t L'òme del chaval roge *i Marie-Thérèse Alibert, née Vieulkes le 10 octobre 1911 Le Masnau Massuguiès; mère native de Picamoure (commune de Viane); père surnommé Riqueta, originaire du Masnau; café épicerie boulangerie au Masnau; mari né à La Boria, commune du Masnau, agriculteur *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.90-91 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d (1) rôle de l'expression idiomatique faire montent-devalent par rapport à la fixation de l'histoire (grammaire d'histoires): conte transmis par Olès lo vièlh < es aquel òme que ba nos contava ! l'avièm nautres a l'ostal alà, aquel òme; nos contava aquelas bestisas a la velhada > (2) morphologie verbale: porre : poder (3) expression de l'indéfini par PR7 indéterminé òm + C3 (4) syntaxe: ba te tornarai; ba te disi; ba lhe disi; ba nos a contat; PR neutre CoACC en occitan; ba me tornaretz = que m'ac tornaretz; lo te disi; lo lhe disi etc. Èra un òme que aviá una granda familha; e, un bon jorn, calculèt que caliá que se 'n anèssa a la Brossonié cercar d'argent per porre noirir sa familha ­ podiá pas arribar a la noirir, èran tròp paures, enfin podiá pas arribar a noirir le familha; e, avant d'arribar a La Brossonié, trapèt un òme amb'un chaval roge; alara aquel òme lhe diguèt: ² ont' anatz, paure òme ? semblatz pas content ! òm diriá que ploratz ! ² ­ " e è oui ! lhe diguèt, e oui ! plori, per çò que ai una familha a noirir e n'ai pas cap de sòus per lhe porre crompar lo pan, e alara me 'n vau véser s'a la Brossonié aval, me volrián pas prestar un briconèl d'argent per porre noirir aqueles enfants ². Alara lo tipe del chaval roge lhe diguèt: ­ ² plorètz pas mai ! ieu vos nonarai tot çò que vos cal ! ² alara, va plan ! l'autre èra tot content. ­ " mès, lhe diguèt, e après, cossí farai per ba vos tornar ? ² ­ " vos tracassètz pas ! ba vos vendrai demandar, vos tracassètz pas per aquò, ba vos vendrai demandar ²; enfin aquò passèt, un jorn, un autre, un mes, un autre, benlèu mèmes qualques annadas ­ ba sabi pas, i èri pas ! ­ e alara lo tipe jamai non tornava cercar aquel argent ni mai ni mens; après, un bon jorn, se presentèt e lhe diguèt: ­ ² mès, paure òme ! malgrat ma bona volontat, pòdi pas ba vos stornar! ² ­ e ben, lhe diguèt, fa pas res ; ba me tornaretz , d'una manièira bò d'una autra, ba me tornaretz." Alara bòn ! va plan ! el èra contet de se 'n tirar coma aquò; solamnt que se passèt pas coma aquò: lo tipe del chaval roge l'estaquèt pels rens e lo fasiá montar per la cheminèia, e monta-davala ! e monta-davala ! ramonava la cheminèia: monta-davala ! monta-davala ! e l'autre cridava ben pron, mès ni per cridar el arrestava pas, lhe faguèt ganhar l'argent coma aqquò, ambe faguent monta-davala; e après, ­ mès solament quand sosquèt al fons, , qu'ajèt pron fach monta e davala, e ben, lo tipa ajèt virat patas, sosquèt mòrt. *** *T016 *t Los tres enfants *i François Combes, dit Françon, né 6 mars 1899 à Connac (commune de Paulinet, 81 F); père originaire de Connac; mère originaire de La Tibarié (commune de St-Pierre de Trivisy; père originaire de l'Aveyron; sobriquet des Combes: Los cordonièrs de Connac *d 1980-1993 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.96-99 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d dialogue élève/élève, hors d'un cours: 1° dit faga; 2° dit fasqua 3° dit hesi 4° dit hasqui 5° dit hèsqui; les élèves vont apprendre à construire une expérience de cours falsifiante; ils vont détruire le Bescherelle occitan, ils vont bombarder le paradis dogmatique de l'unité des normes. Un còp i aviá un òme qu'aviá tres enfants; alara, quand soguèron grands, que voliás que faguèsson ? l'ainat diguèt: ­ ² que volètz que faga ? me cal anar ganhar la vida ieu endacòm ! ² alara diguèt al paire: ­ " de qué me balharàs per ganhar ma vida ? ² lo paire diguèt: ­ ² mès que sabes que n'avèm pas grand causa; enfin ... lhe diguèt, i a una fauç, aquí, la porriás préne, te rendriá totjorn servici ²; pren la fauç; e se 'n va; anèt dins un païs que copavan lo blat ambe lo cotèl; alara, quand arribèt aquí, que vejèt que copavan lo blat ambe lo cotèl, lhe diguèt: ­ ² maleroses ! lhe diguèt, mès iu pòrti un otís que vos 'n coparai lo doble de blat, lhe diguèt, amai veiretz que n'analantirai !² e s'atala a copar de blat amb'aquela fauç, e totes a l'amassar darrèr; dins un pas res de temps, ajèron copat totes los blats; los tipes lhe diguèron: ­ E ben, anam fargar d'aqueles otisses ! ² e faguèt fortuna, pas qu'amb'aquela fauç; dins d'aquí, lo second ­ lo capdèt, qu'apelavem d'autres còps ­ lhe diguèt parel(h), lhe diguèt: ­ ² ieu, ara, papa, seriá ora que me 'n anèssi tanben; mès de qué me balharàs ? ² ­ O ! lhe diguèt, paure ! n'ai pas grand causa, lhe diguèt, a part que prengas lo gal ...! ² ­ e ben ! lhe diguèt, prendrai lo gal ! ² se 'n va ambe lo gal; partís pel païs; va dins un endrech que, quand l'empruntèron, lo patron lhe diguèt: ­ ² paure ! aicí, deman matin, te cal partir amb'un parel(h) de buòus e anar sus aquela montanha amont amb'una carreta e, quand veiràs arribar lo jorn,vendràs, portaràs lo jorn; que lo nos cal anar quèrre amont ! ² alara lo tipe lhe diguèt: ­ ² non ! ieu lhe vau pas; ai una bestiòta aquí, que vendrà lo jorn tot sol, el tresième còp que cantarà; al prumièr còp, vos levètz pas, mès al second tanpauc, mès al tresième levatz vos e veiretz que lo jorn lhe serà ! ² pardí! al tresième còp diguèron: " se cal levar per véser ²: lo jorn pertot ! ­ O! lhe diguèron, mès d'aquelas bèstias nos 'n cal gardar ! ² faguèt fortuna pas qu'ambe lo gal, aquel d'aquí. D'aquí l'autre, quand arribèt lo moment, tanben i diguèt: ­ ² e ara ieu tanben, ­ as ben balhat lo gal ambe la fauç ­ e ara ieu, de qué prendrai ? ² lhe diguèt: ­ ² paure ! me demòra pas grand causa: i a lo gat aquí, se lo vò(l)s préne ... ­ A ! i diguèt, lo vau préne ! ² se 'n va dins un païs que, tanlèu arribat, lo patron lhe dis: ­ ² Aquesta nuòch te calrà demorar dins la cosina aquí e esperar los rats; nos cal passar la nuòch totes a torn de ròtle amb'un baston per tuar los rats coma nos manjan tot ²; alara lhe diguèt: ­ ² O ! lhe diguèt, ieu demorarai pas aquí, mèni una bestiòta aquí que vos farai vésr que la gardarà, la cosina, melhor que nautre ! ² lo clauson dins la cosina e lhe diguèt: ­ ² anatz-vos 'n al lièch tranquilles, veiretz deman matin ! ² lo lendeman matin quand se levèron, ajèron la cosina apalhada de rats; e alara totes se 'n podián pas consolar. ­ O ! diguèron, mès que nos 'n cal metre en mena d'aquelas bèstias ! ² e faguèt fortuna pas qu'ambe lo gat. Clic-clac Mon conte es acabat Es passar per un scalièr de veire I a pas res a creire. ***_ *T017 *t Ponholet *i Louis Souyris natif 28 juillet 1904 Le Terral, commune de Miolles *p agriculteur; décédé 1982 *l Commune de Miolles 81 F *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.101-103 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d comparatz aquesta version dab las versions reculhidas en Aubrac (RCP Aubrac) @ *v èstre desgordit coma una abelha COMP INTENS FORCEmax; faire una comission EUPHEMISME. Un còp i aviá un ostal, un menatge que n'avián pas de familha; e, ... èran pas contents; mès, a fòrça de far, lhe n'arribèt un, un enfantet; èra pichon, alara, ... pichon ! e se diguèron entre eles: ­ ² cossí l'anam apelar ? ² e ben, un diguèt a l'autre : ­ ² e ben, es pichon, pichon, l'anam apelar Ponjolet ² e soguèt Ponholet; mès èra pas gròs, mès èra degordit; dins un pas res, soguèt degordit coma una abelha; un jorn, sa mamà lo prenguèt per anar amassar la bolida pels pòrcs; amassava de caulets e s'afanava tant que podiá; d'aquel temps, Ponholet se met a lhe cridar: ­ " Mamà ! plòu ! ² ­ met-te jos un caulet ! ² e l'escotèt, pardí ! se metèt jos un caulet; mès avián un buòu qu'èra gormand; lo buòu Tarlauret arriba, manja lo caulet e Ponholet; apèi, la mamà, quand ajèt la saca plena, diguèt: ­ ² Ont siás, Ponholet? ont siás ? ² e entendiá pas res. ­ ² Ont siás, Ponholet ? ² a fòrça de cridar, lhe respondèt: ­ ² Aicí, dins lo ventre del buòu Tarlauret ! ² e diguèron: ­ De qu'anam faire ? cal tuar lo buòu, e ... ² tuèron lo buòu e trobavan pas de Ponholet; avián daissadas las tripas aquí pel camin; e ven a passar una vielhòta que portava una forca; alara diguèt: ­ ² Jès ! aqueles salòps ! an daissadas aquelas tripas aquí per camin ! ² e ambe la forca, las voliá butar capval; e Ponholet se fachèt, lhe diguèt: ­ ² de qué faretz, vielhòta ? agachetz çò que faretz ! ² e la vielhòta daissèt aquò tranquille, fotèt lo camp; d'aquel temps, Ponholet sortís de dins las tripas e i aviá una paissièira aquí, se 'n va se lavar; se lavèt; apèi, èra sul bòrd de la paissièira aquí, que se solelhava, se secava; e vènon a passar d'òmes e diguèron: ­ ² de qué fas aquí, Ponholet ? ² ­ e ben, me siái lavat, ara me sequi aquí, me solelhi. ­ se voliás venir, farièm camin ensemble ! ­ tanplan ça mèmes, lhe diguèt. Alara, pel camin, lhe diguèron: ­ ² anam aquí a n'aquel ostal per cercar de fedas, e tu,que siás pichon, passaràs per aquel trauc aquí, las nos faràs passar ²; ­ èran de volurs de fédas, aquò !; mès que Ponholet èra pas volur; alara te passa pel trauc; e, quand soguèt dins l'estable, se met a cridar: ­ ² quinas volètz ? las blancas o las negras ? ² ­ ² crides pas tant, malerós, qu'entendrián ! ² e cridava que de pus fòrt; e l'entendèron pardí ! alara la memé: ­ ² de qué diantres i a a l'estable de las fedas ? ² lai va a galòp; e quand soguèt a l'estable de las fedas, Ponholet l'entendèt venir; e per s'amagar, d'ont ? lèva la palha, se fot jos la palha; e la memé agachèt pertot, pertot; vejèt pas res; diguèt: ­ ² siás plan tranquilla aquí, poiriás ben far una comission ? ² se metèt a far pipí; e juste fasiá pipí sus Ponholet! mès que Ponholet se fachèt, lhe diguèt: ­ " que fasètz, vielhòta ? m'escaudatz ? ² e la vielhòta fot lo camp, paure !, qu'ajèt paur; e Ponholet sortís d'aquí, e se 'n tòrna ambe sos parents, e desempèi i es. Clic-clac. *** *T018 *t Ponheton *i François Combes dit Françon natif 6 mars 1899 Connac (commune de Paulinet 81 F) *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.104-107 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d conjugaison: avere = aveire = aver; serièm : seri; seriètz = seriatz Un còp i aviá un coble que ... ­ un òme amb'una femna; i aviá Guston ambe Marion, qu'avián pas de dròlles; e volián avere un dròlle; Marion totjorn lhe disiá: ­ ² Jès ! paure Guston ! se ne podièm avere un, quand soguèssa que coma lo ponh, serièm contents ! ² aquò durèt una passada; pèi, un bèl jorn, ajèron un dròlle; èra pas pus gròs que lo ponh. ­ ² e cossí l'apelam ? ² ­ ² O ! e ! que vò(l)s ! es coma lo ponh, lo cal apelar Ponheton ² ­ ² e ben, Ponheton l'apelaram; va plan ! ² e Ponhton se faguèt grand; se 'n anava; mès èra pas pus gròs que lo ponh; l'envoiavan gardar unparel(h) de buòus, lhe disián: ² te cal anar gardar los buòus, alà ! ²; mès que n'i aviá un de missant, ­ lo buòu Lauret, ­ qu'apelavan ­, èra missant; tot d'un còp vei Ponheton, se met a lo galopar; Ponheton partís, se va amagar darrèr un caulet que i aviá a costat d'aquí, jol caulet; lo buòu arriba; manja lo caulet amai davalèt Ponheton; e quand partiguèron, anèron cercar Ponheton, Ponheton lo trobèron pas enlòc; e el cridava : ­ ² siái dins lo ventre del buòu Lauret; siái dins lo ventre del buòu Lauret ! ² ­ ² A ! diguèron, cal tuar lo buòu Lauret, pardí ! per trapar Ponheton ²; tuan lo buòu; envòian las femnas lavar las tripas. ² Faretz atencion que i a Ponheton dins las tripas ! ² mès aquelas femnas anavan vite a la ribièira aquí; e trobèron pas de Ponheton; lo lop que passava apr'aquís aviá sentidas aquelas tripas,­ me dange !va manjar las tripas; manjèt Ponheton tanben, e partiguèt; mès de mal de ventre ! Ponheton que se demenava dins lo ventre del lop; lo lop diguèt: ­ ² e ben, siái pròpre ! siás malaut que ne pòdes pas mai ! ² tròba lo guèine, qu'èra pus coquin, lhe diguèt: ­ ² digas, tu ! me donariás pas un conselh, ai quicòm dins lo ventre qu'ai davalat, e totjorn bolèga e crida, e totjorn bolèga ² ­ ² O ! lhe diguèt lo rainard, es facile, lhe diguèt, te cal anar a n'aquel rajòl aval, dobrisses la gòrja, e avala tota l'aiga que raja a mesura; e te conflaràs; mès, a n'un moment donat, quand seràs plan plen, petaràs; e a n'aquel pet darrèr, e ben, veiràs que tot passarà ²; ba faguèt; ba faguèt; va a n'aquel rajòl; tot d'un còp que ne podiá pas mai de préne d'aiga ... bum ! fot un pet, tot aquò sortís per darrèr e Ponheton tanben, e ! Ponheton tomba de l'autra part; e lo rainard arriba per manjar aquelas tripas que encara i èran, que èran totjorn frescas. Non me dange ! faguèt, coma lo lop, manjèt Ponheton. ­ ² O ! diguèt, as ensenhat lo remèdi a l'autre ... ² e èra el que, quand arribava per tant que trapar una pola, totjorn fasiá: ² atencion ! atencion ! i a lo rainard ! atencion ! ² podiá pas manjar, crebava de fam, lo rainard; alara diguèt: ­ ² te cal far coma el ²; anèt al rajòl; e faguèt parelh; al cap d'un moment, quand ajèt pron presa d'aiga, tornèt petar; Ponheton passèt per darrèr; e petèt talament fòrt que lancèt Ponheton sus un tèrme aval, per un bornhàs; e i aviá una lèbre; tombèt sus aquela lèbre Ponheton; trapa aquela lèbre per las aurelhas e se 'n va; diguèt: ­ ² torna a l'ostal amb' aquela lèbre ² e marchèt; passa sus la rota, tròba un cavalièr, ­ un tipe a chaval ­, lhe diguèt: ­ ² O ! lhe diguèt, marchi pus viste que tu, e ! ambe lo tèune chaval, vas pas viste ! ² O ! ­ aquel cavalièr qu'èra un richard ­ lhe diguèt: ­ ² digas, e ! changem de chaval ! ² Ponheton lhe diguèt: ­ ² O ! me porta pena, m'enfin volètz que cahgem ? ­ òc, changem, ieu vòli anar viste; presta-me lo tèune ² Ponheton diguèt: ­ ² ajudatz-me a montar sul vòstre, que porriái pas montar que siái pichon; e apèi, vos montaretz sul mèune ²; mès que Ponheton mònta sul chaval e arriba a l'ostal tranquille; l'autre volguèt montar sul sèune chaval, ­ sus la lèbre ! ­ solament, quand lhe s'asseguèt dessús, la crebèt; e calguèt que demorèssa aquí e Ponheton arribèt a l'ostal amb'un chaval; èran contents de lo véser. clic-clac mon conte es acabat es passat per un escalièr de veire i a pas res a creire. *** *T019 *t L'uòu de mula *i François Combes dit Françon natif 6 mars 1899 Connac (commune de Paulinet 81 F) *l Paulinet 81 F *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.108-109 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d phonologie lexicale: melon/mulon Un còp i aviá lo Pierilhon ambe la femna, que entendián parlar de monde aquí e escotavan; e n'i aviá un que disiá: ­ ² en covent una coja, pareis que'òm arriba a far un melon ! ² mès queles èran un bricon vièlhs e sords; al luòc d'entendre, dr creire "un melon", avián tentendut "un mulon"; la femna dis a l'òme: ­ ² tu qu'as plan lo temps, ne porriás co(v)ar una coja, que n'aurièm plan besoh d'un mulon per carrejar la lenha aquí, un bricon de mulon nos rendriá servici, lhe diguèt: te cal préne una coja e demoraràs aquí al lièch e la co(v)aràs aquí juscas tant trenta jorns ²; lo tipe se met al lièch a co(v)ar aquela coja, totas las jornadas e las nuòchs; ela lo fasiá manjar al lièch; e èra aquí; coava, jamai non espelissiá; un jorn, quand n'ajèt ... ­ i aviá mai d'un mes que co(v)ava aquela coja, jamais espelissiá pas res ! ­ ² O ! diguèt, ara n'i a pron ! la vau jetar ! ² partís, pren aquela coja, la va jetar per un bordigàs, per una espèça de tèrme aval; Diu me dange ! coma fach esprès, en jetent la coja, la jetèt sus una lèbre; aquela lèbre demarra a tota alura; e el lhe cridava: ² mulon ! mulon ! mulon ! vèni (ai)cí, mulon ! mulon ! mulon ! ² quand tornèt arribar a l'ostal, dis a la femna: ­ ² sabes pas que ... quand es qu'ai jetada la coja, lo mulon es partit ! e ni mai a pas volgut, l'ai apelat, mès es pas tornat, e ! i a pas res a faire ! a filat tant que podiá córrer ! ­ Jès ! lhe diguèt la femna, ba te disiái encara de lo co(v)ar quatre o cinc jorns de mai ! veses ça qu'as fach perir ! ² *** *T20 *t Lo pòrc *i Adrien Saunal né 10 décembre 1913 à La Bruyère (comne de Massals) *p agriculteur *l Massals 81 F *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.110-113 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d comparatz dambe las versions de Fabre et Lacroix (Aude) @ *v (1) expressions figées non idiomatiques: èstre en combina (dos tipes) SOC COOPER : se dis de dos òmes que hen ua combina enter els; combina es lo Vn de combinar, "être de mèche" (2) le permissif syntaxique: se daissar raubar lo tesson (3) lèit; lièch: variantes phoniques du vocable lèit 'lit' (4) révision syntaxique: lo te cal menar. @*d iconographie et son digitalisé chantier 1998 ercVox: dossier fièiras e mercats,tractes, tractacions, pactes, pachas: se har enganar; se daissar enganar; se daissar raubar: on observera avec plus d'attention le sous-ensemble des verbes subcatégorisables TRANSPOSS (transfert de possession) dans le dictionnaire explicatif et combinatoire; et on construira des dialogues entre élèves sur ces verbes, en y intégrant la variation phonique, morphologique; à ceux qui feront observer que l'on a substituer à l'enseignement de la grammaire une stratégie de mise en scène, de création théâtrale, on répondra que nous pratiquons une grammaire de scènes en rapport avec ce que d'autres appellent grammaiure d'histoire (Johnson Laird 1993); c'est pourquoi on s'attachera à subcatégoriser les V marqués VSCEN (verbes scéniques) dans le dictionnaire explicatif; le texte de base pris comme prototype pour élaborer une méthode fragmentation est l'une des très nombreuses versions scéniques de négoce de la jument vendue vieille le matin et rachetée maquillée en jeune le soir (CAVALA) dans les versions recueillies par Dominique Decomps, Michel Valière, Liliane Jagueneau etc.; notre objectif est d'utilisr pour la mise en description les versions existantes mises à disposition et comparées; et de susciter, d'autre part, la production de nouvelles versions par une nouvelle collecte, quand cela sera possible. On recommande, à cette occasion de dresser un inventaire microtoponymique détaillé du territoire, le fonds de carte au 1/25.000ème servant de base aux récits, descriptions, explications (quadrilatère Paulinet-Villefranche-du-Tarn , Montfranc, St-Jean-de_Jeannes, Lacaune etc.: description de parcellaire, à partir de documents de photographie aérienne) Un còp i aviá un tipe que voliá vendre un pòrc e diguèt: ­ ² lo te cal menar a la fièira ! ² a n'aquel moment, per anar a la fièira i aviá pas de moièn de transpòrt: calguèt préne lo pòrc a pè; alara l'estaca amb'un cordèl per una pata e allez! cap a la fièira; quand soguèt a la fièira, poguèt pas vendre lo pòrc; alara nòstre tipe va copar la crosta, dòna quicòm al pòrc qu'aviá pres e diguèt: ² te cal tornar partir, pardí ! ² tòrna partir, e, per partir, caliá traversar un bòsc; qu'èra long, lo bòsc; e, al fons del bòsc, trapèt un tipe; lo tipe lhe diguèt: ­ ² de qué menatz aquí ? ­ mèni un pòrc. ­ menatz un pòrc ?! ieu cresi que menatz un ase ! ­ e ben, lhe diguèt, se ba cresètz, ieu cresi qu'es un pòrc ! ² lhe diguèt: ² ne traparetz un autre tipe dins lo bòsc, e, se jamai dis qu'es un ase, lo pòrc es mèu; e se dis qu'es un pòrc, es vòstre !² alara èran en combina los tipes; ne trapèron un autre tipe; lhe diguèt: ­ ² de que menatz aquí ? ­ Meni un pòrc ! ² lhe diguèt: ­ ² es un ase ! ² alara lhe prenguèron lo pòrc; lhe prènon lo pòrc, e ben, que volètz faire ? èran dos, e èra tot sol; lo lhe prenguèron; quand arribèt a l'ostal, la femna lhe diguèt: ­ ² e ben ? l'an plan vendut, lo pòrc ? ­ òc ! l'ai pas mal vendut : lo m'an raubat ! ­ cabornàs ! lhe diguèt, te siás daissat raubar lo pòrc ? ­ e òc ! lo m'an raubat; mès, lhe diguèt, te 'n fagas pas, lo pagaràn, lo pòrc ! ² alara aviá un vesin aquí, ­ un tipe qu'èra pas pauruc , e èra degordit ­ e sabiá qui èra que lo i aviá pres lo pòrc; lhe diguèt: ² te cal venir, un sera i anarem; e dintraràs tu, e lhe diràs que siás l'òme del pòrc; e totes se fotràn darrèr ! ² ­ perqué i avián tres enfants aquí, èran "costauds", e ! alara dintra aquel òme e diguèt: ­ ² siái l'òme del pòrc e vèni quèrre l'argent. ­ de qué? lhe diguèt; siás l'òme del pòrc ?! lhe se foton darrèr e se foton a lo galopar, mès que l'autre marchava, e ! dins aquel temps, el dintra dedins; e i aviá un vièlh qu'èra al lèit, qu'èra malaute pron; e lhe dig`èt: ² siái l'òme del pòrc e entendi que lo paguètz, e sul còp ! ² l'autre aviá lo pòrta-fulha jol cap, trapa lo pòrta-fulha, se met a traper d'argent e lhe paga lo pòrc; e l'autre, quand ajèt l'argent, se sauva; e, quand se trapèron ambe l'autre, lhe diguèt: ­ ² e ben, lo t'a pagat , lo pòrc ? ­ òc, l'a pagat, lhe diguèt, mès, lhe diguèt, n'i a pas pron d'aquò, lhe cal tornar ²; lhe tornèron tres còps; e reussiguèron cada còp; cada còp trapavan lo vièlh al lièch e disiá: ² veses, cal que me pagues lo pòrc, o, sinon, t'escani ! ² e lo se faguèt pagar tres còps; e podètz creire qu'après, la femna èra contenta, e ! *** *T021 *t Lo bornhon *i Julien Puech né le 12 mars 190( à Serres, commune d'Alban gm maternelle orig. de Villeneuve sur Tarn *l Alban 81 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.114-117 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées; on propose une bibliothèque sonore des incipits, des fragments, à partir des CD_audio réalisés par ERCVox 98 en collaboration avec le niveau associatif du tissu régional au sens le plus large du terme; voir fonds Grimault pour 46 Figeac, par exemple: échantillon de 100 enregistrements magnétiques réalisés dans les années 1977 (ERCVox) en collaboration Alain Grimault et J.-L. Fossat; on consultera en comparaison la version andorrane Una machina de far argent du brger andorran Isidore Farré (enregistrement ERCVox et UTM Service audiovisuel J.-L. Fossat, P. Touja, X); avec les textes du vol des brebis; du vol des boeufs; vol du pastèth (65 Gèdre) etc. Quand èri jove, èri partit de l'ostal e cercavi de trabalh, èri partit al païs-bas, cercavi de trabalh; e ne trobavi pas, pardí ! un jorn aquí i aviá un cordonièr que trabalhava, lhe m'asseguèri sus la fenèstra; parlèrem, discutèrem ambe lo cordonièr; lhe demandavi se podiá pas m'ensenhar deguns que me posquèssa emploiar; e, ­ sabi pas coma faguèri, tot en d'aquò's, en lhe palpent las alzenas ­ lhe 'n fotèri una a la pòcha que apèi me rendèt servici; e apèi, dins aquel temps, trapi dos tipes que me diguèron: ² es mòrta una filha richa, aquí, l'an enterrada ambe bijós, tot; aquí traparem de d'aquò's per far d'argent; serem pas en pena; te cal venir; los i anirem quitar e los prendrem, pardí ! ² e lhe van; lèvan la pèira del tombèl, me dison: ² tu, passas dedins, los nos faràs passar"; ieu dintri dins lo tombèl; i aviá de bagas, de colièrs, de bracelets, de mòstras, de tot; pardí ! lhe fau tot passar; quand ajèri tot fach passar, los clients me foton la pèira sul cap e: ² tu, demòra aquí, ambe la mòrta ! ² ­ s'èra estada viventa encara, rai ! ... mès èra mòrta; me dange ! apèi entendèri de bruch, de tapatge; diguèri pas res; te 'n arriban un autre dos: un sauta dins lo tombèl; lo trapèri ieu per las cauças e el m'abandonèt las cauças e fotèt lo camp; diguèt: ² es la mòrta que me trapa, s'es revelhada, pardí ! ² e, a las cauças, i aviá daissat lo pòrta-fulha e i aviá d'argent; alara, un moment après, se tròban amb'els autres, los que m'avián clau, ieu, dins lo tombèl; lhe diguèron: ² bogres de cabornàsses ! es nautres que n'i avièm claus un ! ² e pardí ! alara ieu los entendèri, m'avián pas vist; i aviá de bornhons; me fotèri dins un bornhon per que me trapèsson pas, pardí ! alara apèi un diguèt: ² ieu, la femna aima plan lo mèl, aquí i a de bornhons: me 'n cal préne un e coma aquò aurem de mèl ²; e lo que ieu èri ­ èra lo pus pesuc ­ lo cargan, lo foton sus l'esquina, e se 'n van pardí ! alara ieu me mainèri qu'aviái aquela alzena a la pòcha: me dange ! diguèri: ² cal sap ... cal ensajar de los picar per veire ...²; el los piquèt ambe l'alzena pel trauc que dintravan las abelhas; me dange ! e diguèt: ² me dange ! n'i a una que m'a picat ! ² enfin, un moment après, lo tòrna picar. ² O ! me dange ! ara m'a picat tròp fòrt ! ² e passavem al bòrd d'un precipici; foton lo bornhon aquí per tèrra; e ieu rebordelèri amb'el bornhon; e me trapèron pas. *** *T021 *t Jan lo nigaud *i Evelyne Roustit née Molinier à Poumardelle 10 avril 1899, commune de Paulinet; décédée 1982 *l Paulinet *p apicultrice % ferme de La cabana del Vaissièr/la kab'ano del besj'e/ *d 1980 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.114-117 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées Jan lo Nigaud viviá aquí ambe sa maire, - èra pas de ça pus coquin ! alara un jorn, sa maire l'envoièt crompar de pomas; quand tornèt arribar, i aviá de femnas qu'èran vengudas velhar; quand vejèron que portava de pomas, una lhe dis: ­ " balha me 'n una ! ­ balha me 'n una a ieu ! ­ e una a ieu ! " las i acabèron, las lhe manjèron totas; quand soguèron partidas las velhairas, sa maire i diguèt: ­ ² Jès ! que siás nigaud ! las te caliá pas portar aquí, quand as vist que i aviá de monde; las te caliá metre pel palhièr en amont, las seriàs tornat quèrre après. ­ e ben, un autre còp; bò farai ²; qualques jorns après, l'envoia crompar de gulhas; e quand arribèt, lhe diguèt: ­ ont las as, aquelas gulhas ? ­ e ben, las ai mesas pel palhièr ! ­ Jès ! que siás nigaud ! mès las gulhas se mèton pas pel palhièr ! te caliá plantar aquò per la vèsta ! ­ e ben, un autre còp, bò farai ! ² alara, dins qualques jorns, l'envoièt agusar un gaben de la mossa; alara, aviá pas de bon lo plantar mès enfin finiguèt per lo plantar, esquiussèt tota la vèsta; quand arribèt, sa maire, en colèra, lhe diguèt: ­ ² mès qu'as fach ? un gaben, aquò se planta pas per la vèsta ! te caliá metre aquò sus l'espatla ! ­ e ben, un autre còp, bò farai ²; pas gaire après, l'envòia crompar un pichon porcèl; e nòstre Jan lo Nigaud t'aponcha un pal e lo lhe planta pel ventre e met aquò sus l'espatla; podètz compréne cossí soguèt quand arribèt a l'ostal! e lhe diguèt: - ² mès òm te pòt pas comandar res ! te caliá pas far aital ! un pòrc, se met pas sus l'espatla ! òm l'estaca amb'un cordèl per lo faire córrer ! ­ e ben, un autre còp, bò farai ²; e, quand lhe tornèt, lhe diguèt d'anar crompar un pairòl; lo pairòl, l'estaca amb'un cordèl e lo fa rebordelar tot lo camin; quand soguèt a l'ostal, lo pairòl soguèt traucat; sa maire lhe diguèt: ­ ² Jès ! quand mèmes òm te pòt pas comandar res ! ­ e ben, coma volràs, se me vò(l)s pas comandar res, ieu me vau maridar. ­ e ben, marida-te ! ² après lhe diguèt: ­ ² la te cal menar aquela domaiselòta per véser, per la me far conéisser; e, quand seràs aquí, se vanta quicòm, te cal dire ² ieu bò z'ai fach ! ² e alara la menèt un jorn; e vejèt una escala aquí per una muralha e lhe diguèt: ­ ² O ! avètz una escala plan laugièira aquí ! ­ siái ieu que l'ai facha ! ² anèron un bocin pus lènh, vejèron una carreta que i aviá pas plan que la i avián menada ­ i aviá as plan que l'avián facha. ­ ² O ! lhe diguèt, avètz una carreta tota nòva. ­ siái ieu que l'ai facha ²; après se 'n van a l'estable, i aviá un vedèl prèste a vendre; èra polit, gras; e lhe diguèt: ­ ² O ! quin polit vedèl ! ­ siái ieu que l'ai fach ! ² alara aquela domaiselòta comencèt d'agachar lo vedèl, après agachèt Jan lo Nigaud e tornèt agachar lo vedèl e diguèt: ­ O ! mès, me siái trompada, ieu, me vòli pas maridar ! ² cric-crac mon conte es acabat es passat per un escalièr de veire res a creire. *** *T023 *t Jan Bèstia *i Julienne Calmels née Fournier 8 juin 1917 à Puech Cabòt /pek kab'Ot/ (Ambialet) *p agricultrice, domiciliée à Massals depuis 1946 mariage *l Massals *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.122-125 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées E ben , un còp, dins un ostal, i aviá un dròlle qu'apelavan Jan Bèstia; voliá tot faire e fasiá jamai çò que caliá faire; alara son paire l'envoièt a la fièira per crompar un gaben per metre a la mossa; alara el fa pas que melhor: te trapa lo gaben, lo planta per la vèsta e solament arriba a l'ostal aital; quand arribèt, la vèsta soguèt traucada; alara l'engulèron, lhe diguèron: ­ ² te caliá pas faire coma aquò, te caliá lo portar sus l'esquina aquí, sus l'espatla, e auriás pas traucat la vèsta. ­ e un autre còp bò farai, lhe disiá, bò farai ²; un autre còp, l'envoièron crompar un pòrc; alara lhe planta un baston dins la gòrja e pòrta aquel pòrc sus l'esquina; alara arriba a l'ostal, aquel pòrc soguèt crebat. ­ ² O ! lhe diguèron, te cal pas faire coma aquò ! se l'aviás estacat ambe lo cordèl aquí per la pata, t'auriá seguit per tot lo camin e seriá pas estat crebat! ­ a ben! disiá, un autre còp bò farai"; un autre còp l'envoièron crompar un ferrat; alara, coma i avián dich que caliá estacar lo pòrc per la pata, i estaca lo ferrat per la quèrba e trigòssa aquò per tot lo camin: alara, figura-te ! pels ròcs, dinga-danga ! quand arribèt a l'ostal, aquel ferrat soguèt traucat; alara lhe diguèron: ­ ² te cal pas faire coma aquò ! se l'aviás portatr al braç, auriás arribat lo ferrat plan nòu, ara es traucat ² ­ ² a ben ! disiá, un autre còp, bò farai ²; una autre còp l'envoièron a la fièira crompar un sacadat de pomas; arribèt a l'ostal amb'un sacat de pomas al braç; l'aviá plan portat coma cal; mès que solament pausa aquelas pomas sus la taula e i aviá l'ostal plen de moinde; una cadun, las lhe raubèron totas. ­ ² O ! lhe diguèron, te caliá pas far coma aquò ! las te caliá amagar dins lo palhièr; lo lendeman, seriás tornat las quèrre e las t'aurián pas manjadas, las auriás avudas per tu. ­ O ! disiá, un autre còp; bò farai ²; un autre còp, l'envòian a la fièira crompar de gulhas per racomodar la vèsta qu'aviá traucada ambe lo gaben; arriba ambe sas gulhas; coma i avián dich que caliá las metre dins lo palhièr, el va lhe metre las gulhas dins la palha: figura-te! lo lendeman, ne trapèt pas cap, totas las gulhas soguèron perdudas. ­ " O ! lhe diguèron, sabes pas faire cap de comission; ara t'anam daissar a l'ostal e fai atencion ­ que i a una piòta que co(v)a aval a la cava ­ d'anar pas a la cava te tornejar en aval "; alara, un còp los parents partits a la fièira, el se 'n va tirar de vin a la cava; mès que la piòta i disiá: ­ " fa fa fa te dirai! lhe disiá, tot çò que faràs, bò repetarai ! ² - ²otra hòu! vò(l)s repetar tot çò que farai ? ² lhe trapa lo còl davant darrèr, la crèba; e apèi, diguèt: ² De que farai d'aqueles uòus aquí ? aquò se fa fregir, aquò va perir ²; alara el diguèt: ² i a pas que lhe me metre dessús ²; e se met dessús per los téner cauds; mès que, a fòrça de lhe demorar dessús, tac ! lhe tombèt completament e los espotiguèt totes: totes los uòus espotits ! a ben! dins aquel temps, los parents arribèron, e lo reprochinèron; lhe tirèron las aurelhas e lhe fotèron de còps de baston, lo batèron e lo fotèron dins una cambra tota negra e encara i es. Voilà. Cric-crac! mon conte es acabat passèri per un escalièr de veire lhe trobèri pas res a creire. *** *T024 *t Las farinetas *l Masnau /mazn'Ow/ 81F *i Marthe carayon née Plégade 8 avril 1920 a masnau; a travailler a fabrication de gants de laine pour industriel d'Aiguefonde qui était parent du notaire de Masnau *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.126-128 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @*v expression idiomatique: èstre de la prumièira lapinada: èstre degordit; l'inverse en cas de négation < l'Antòni èra pas un òme politic de prumèra lapinada >; expression figée intensive FORCEmax: aver una enveja fòla de CoP < Jan lo golut aviá une enveja fòla de farinetas >; se_méter a taula 1° expression figée 2° candidat à idiomaticité "avouer le crime"; aver talent = aver fam; n'en faire una autra, n'en faire de las caudas, ne faire una "en faire une de bonne, des meilleures, la meilleure"; candidat à idiomaticité (euphémisme: voler anar faire la comission: faire ses besoins); aver un sadol de; aver un brave sadol de I aviá un còp un jun'òme que èra pas dels pus degordits, èra pas de la prumièira lapinada, coma se dis, e aviá un enveja fòla de se maridar; aviá un copin aquí que frequentava amb'una filha; e i aviá tres sòrres a n'aquel endrech; e lo dimenge l'anava véser, pardí ! e aquel jorn decidèt de préne son copin; diguèt: ­ ² te prèni, e ! mès comprèni que nos invitaran a sopar e ­ sabi cossí manjas ­: quand te farai signe, t'arrestaràs, e ! vòli pas quand mèmes que te prengan per un afamat ! ­ e ben, as qu'as me cachar sul pè empr'aquís jos la taula e m'arrestarai de manjar, pardí ! va plan! començan d'anar veire las filhas: lhe n'i aviá tres: n'i aviá una per l'autre, pardí ! e n' lhe 'n demorava doas, saviá quina causir; après, dins la serada, se met a plòure, e plòure ! los parents lhe diguèron: ­ " O ! mès podètz pas partir amb'aquel temps ! vos anam far sopar e dromiretz, partiretz pas que deman. ­ e ben ! ² se mèton a taula; començan de manjar; èra plan bon e ! e avián plan talent; se regalavan; e i aviá empr'aquís los cans que se promenavan jos la taula; al bot d'un moment n'i a un que montèt sul pè d'aquel joine òme, pardí !; creguèt qu'èra son copin que lhe cachava l'artelh, que caliá que s'arrestèssa de manjar; s'arrestèt; e l'autre ba lhe disiá: ­ ² mès, as pas talent ! siás malaut ? perqué manjas pas ? ­ O ! n'ai pas pus talent ! vòli pas res pus, n'ai pron ...²; enfin aquò se passèt; a la fin del repais, se parlèron entre eles, lhe diguèt: ­ ² sabes que m'as cachat un pauc tròp lèu e ! encara auriái manjat quicòm mai, aviái talent ! ­ mès, èri pas ieu, fotut bèstia ! as pas vist qu'èra lo can que se promenava jos la taula que t'es montat sus artelhs ! ­ e non ! cresiái qu'èras tu que m'aviá cachat sus l'artelh per que m'arrèstèssi ²; e anem ! contunhan de velhar; e apès, se 'n van al lèit; n'lhe 'n voliá faire una autra, e de cauda! mès que faire ! n'aviá un pauc l'abituda, aquel, de l'ostal; alèra trapa una ficèla e lhe va estacar al fons del lèit de las filhas e a la sèuna cambra pardi!; quand soguèron al lèit totes dos, lhe diguèt: ­ " sabes qu'ai plan talent quand mèmes, manjariái plan quicòm ! ² e lhe fa: ­ ² as pas vist aval onte metián las rèstas dins lo bufet ? davala lhe ! ara que tot lo monde dromís, vai te 'n manjar; apèi tornaràs al lèit ! ­ mès, cossí farai sens alucar los lums ? me perdrai. ­ mès non ! tèn, vei, pren aquela ficèla aquí e, en tornent, montaràs, galoparàs la ficèla, e tornaràs al lèit, pardí! ² nòstre jun'òme davala a la cosina; lhe fa un brave sadol de farinetas que i aviá dins u bufet aquí e apès ne pren una sietada per son colèga: aviá paur qu'ajèssa talent tanben; solamensas, , en plaça d'anar a la cambra de son copin, anguèt a la cambra de las filhas; e dromissián aquelas filhas; entendián pas res; roncavan mèmes e lhe fasiá: ² ten ! manhja ! que son pas caudas; manja, que son pas caudas ! ² e aquelas filhas que bufavan: ² a fuuu ! a fuuu ! ² que roncavan mèmes ! " mès bufes pas ! que son pas caudas ² ! lhe tornava faire: totjorn roncavan; faguèt pas ni una ni doas; quand vejèt aquò, te lèva los lencòls, lhe te fot aquel platat de farinetas per las ancas; e l'autre que cochava a la pòrta, lo tirèt vite e lhe diguèt: ² vèni ! vèni vite ! anguèm nos 'n que n'as facha una ! nos cal pas esperar que lo jorn se lève perqué comprèni que la filha, l'auras pas de deman, ni mai d'après-deman ! ² E voilà ! clic-clac, mon conte es acabat. *** *T025 *t Los còps d'uòlh *l Masnau /mazn'Ow/ 81F *i Marthe carayon née Plégade 8 avril 1920 a masnau; a travailler a fabrication de gants de laine pour industriel d'Aiguefonde qui était parent du notaire de Masnau *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.129-131 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *v faire un còp d'uèlh "faire un clin d'oeil", "jeter un coup d'oeil" a: compris "arracher l'oeil" à ... et le jeter aux porcs; ou arracher les yeux des brebis et les donner aux filles en cadeau; vaciu, "jeune bélier qui n'a pas sailli, avant la saillie"; par ailleurs on peut enchaîner les fragments d'un même sous-ensemble (cycle) T24 à T 25. alara aqueste còp èra un autre jun'òme que se voliá maridar e aviá un copin que veniá de se maridar e el n'aviá enveja tanben, mès cossí faire ? ne trapava pas cap; alara son copin lhe fa: ­ ² es pas dificille ! quand sortisson de la messa aquí, lhe te cal faire qualque còp d'uòlh, per veire; benlèu n'i aura qualqu'una que t'agradarà ! ²; diguèt: ² qualque còp d'uòlh ? cossí farai per donar de còp d'uòlhs a las filhas ? ² sabiá pas; lo dissa(p)te, avant d'anar a la messa, lo seras, se 'n va a l'estable de las fedas de son paire e qué faguèt ? una pochada d'uòlhs de fedas per donar de còps d'uòlhs a las filhas lo lendeman, pardí ! e, a la sortida de la messa, se planta amont al potz de las "surs", e, a mesura que sortissián, lhe te jetava d'aqueles còps d'uòlh, paure monde ! en plaça de s'arrestar, filavan que pus vite ! e l'autre lhe fa: ² fotut cabornàs ! vai ! se fas coma aquò, siás pas prèste de te maridar; te caldrà ben crebar vaciu encara ! ² clic-clac! l'istòria es acabada ! *** *T026 *t ieu b'ai fach ! *l Masnau /mazn'Ow/ 81F *i Marthe Carayon née Plégade 8 avril 1920 a MMasnau; a travailler a fabrication de gants de laine pour industriel d'Aiguefonde qui était parent du notaire de Masnau *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.132-133 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *v anar veire la logada "rendre visite à la belle-famille" quand on entre gendre ou nòre un còp i aviá una filha amb'un jun'òme que se volián maridar, e, coma se passava autres còps, anavan veire la logada, pardí ! ­ los parents anavan veire onte l'anavan maridar, se la maridavan plan, s'èran riches ­ aicí, alà; e lo jun'òme èra pas tròp abelit, el; e son paire i aviá fachas de recomandacions; lhe diguèt: ­ ² sabes que te mènan la filha, aqueste seras, agacha de pas faire lo capbord, e ! te cal faire l'inteligent un pauc; quand i aurà quicòm de plan fach o de polit, te cal dire que tu ba z'a fach. ­ e ben ! ba dirai ! ² alara dinnèron plan aquí, avián de tot; faguèron una bona fèsta; e, après dinnar, anguèron visitar la proprietat; comencèron d'anar veire los camps empr'aquís, las recòltas, tot aquò: ­ ² O ! sabètz que i a de polits camps, aicí, i a de bravas semenadas ! ­ ieu b'ai fach ! ² apèi, anguèron veire los engards tanben; i aviá de carretas, de remòrcas e tot lo materièl: ­ ² son plan fachas, aquelas carretas ² - ² ieu b'ai fach ²; pèi anguèron a l'estable de las vacas, dels pòrcs; visitèron tot aquò. ­ ² O ! quane brave pòrc ! pesa al mens tres quintals ! ­ ieu b'ai fach ! ² alara lo paire de la filha la pren per lo braç e lhe diguèt: ­ ² O ! anem ! vèni ambe ieu ! aquò pòt pas anar, es tròp fòrt aicí ! es tròp fòrt per tu ! nos cal partir d'aicí ! ² e allez ! partiguèron e nòstre tipe demorèt ambe lo pòrc gras. *** *T027 *t Lo maridatge de la Bèrta e de l'Antòni *l Masnau /mazn'Ow/ 81F *i Emilie Roustit née Donadille 4 novembre 1909 a Montredon-Labessonié *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.134-139 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d origine du fragment rimé : opéra populaire ; sorte de chant de labour < aquel òme s'aperava Sompairac, es el que ba me contava, en mossent, lhe tiravi las vacas ieu, e me contava aquò; aviá una quarantena d'ans encara; el sabiá pas sonca dont l'aviá tracha, disiá mèmes que benlèu lhe 'n mancava fòrça > Pièrre-Jan maridava l'Antòni: ² se tu me voliás escotar prendriás la Bèrta per te maridar; anèit lhe nos cal anar. ­ e ben, s'aquò te diu far plaser, i se pòt ben anar tanben ². partiguèron quand ajèron sopat; l'Antòni davant, Pèire-Jan e sa femna darrèr, drech cap a la bòria de la Bèrta se n'anguèron, la Bèrta soguèt la primièira a los veire arribar, vite dintra dedins, se 'n va lavar de veires, per los faire trincar, l'Antòni dintrèt darrèr son paire, aqui la Bèrta vejèt que n'èra pas plan gausaire, vite lhe va tocar la man, mès, per lo véser pas, vèrsa a beure a son paire; tot en parlent al pè del fuòc, se 'n van calfar; mès la Bèrta, de tota la serada, ajèt bèl lo careçar, bel l'embraçar, jamai lo posquèt pas far rire; l'Antòni vejèt lo moment de se 'n poder anar; mès se, en dintrent, èra estat lo darnièr, en sortiguent sosquèt lo prumièr; vite la Bèrta lhe va tocar la man; e lhe demanda se lo lendeman tornarà: ² e ben, s'aquò te diu fa plaser, tornarai ben atanben ² lo lendeman, Pièrre-Jan lo confessèt en grand e lhe diguèt: ² anèit lhe te cal tornar; e lhe demandaràs se te vòl per te maridar ² l'Antòni tornèt en cò de la Bèrta e, tot en se calfent, lhe demandèt se lo voliá per se maridar; la Bèrta se 'n fotiá pas mal de lo préne: esperava qu'un autre la venguèssa demandar: mès èra lo moment de préne o de laissar la paurona lhe prometèt e el, del plaser que n'anguèt, tampèt la pòrta e se 'n anguèt sens mèmes l'embraçar; lo lendeman, Pièrre-Jan ne volguèt saupre lo detalh; quand sapi(gu)èt de la manièira que l'aviá quitada, trapa la culhièira e l'assomèt; e lhe diguèt: ² anèit lhe me tornaràs e escusas lhe 'n demandaràs, e abans de te 'n tornar, fixaretz lo jorn de vòstre maridatge ² l'Antòni se 'n fotiá pas plan de lhe tornar ! mès de la manièira dont son paire l'aviá malmenat, lhe tornèt; e fixèron lo jorn de lor maridatge al vint de janvièr lo jorn tant desirat arribèt. juste per malhur lo matin nevèt alara l'Antòni se vira devèrs son paire e lhe diguèt: ² Se vos sol voliètz anar a Saissac ­ aquò èra lo nom de la bòria de la Bèrta ­ ieu, per pèrdre pas temps, aniriái plan faire los besals del prat. ­ mès non ! mon filh, es tu que te maridas ! es tu que lhe te cal anar ! ² alara l'Antòni se metèt a s'inquietar: ² deu plan pressar de se maridar ! ² enfin s'abilhèron, se lavèron, se pomponèron e partiguèron l'Antòni davant, Pièrre-Jan e sa femna darrèr drech cap a la bòria de la Bèrta se n'anguèron la Bèrta èra prèsta emblancada, polida, supèrba e aquí ça que faguèron: de dos a dos s'acoplan la Bèrta ambe son paire l'Antòni ambe sa maire drech cap a la comuna se n'anguèron e en camin l'Antòni disiá qu'aquel trabalh podiá pas durar gaire; quand soguèron a la glèisa, davant l'autar s'anguèron aginolhar. e aquí la Bèrta jurèt de totjorn l'aimar e de jamai lo quitar e tant n'èra embrolhada que la paurona ne plorava; l'Antòni auriá pogut ne prometre autant mès el, lo paure inocent, l'ideia qu'aviá a n'aquel moment èra de se 'n fotre lo camp; quand soguèron esposats cap a la bòria de la Bèrta se 'n tornèron: lo dinnar èra prèst; lo dinnar passèt e decidèron pas res de ça qu'avián a faire; de tota la serada parlèron pas gaire; quand ajèron casat tot lo monde de la nòça dins las pus pròchas bòrias vesinas e que l'Antòni vejèt las autras filhas se 'n anar, sonca la siá femna qu'aviá totjorn a son costat, se vira d'un aire brutal devèrs son paire: ­ ² e ont es que per anèit anirà durmir l'estrangièira ?! ­ e ! ambe tu, mon filh! ­ a ! m'estona pas ! que si i a quicòm de penible e de mal a faire, que calga pas l'Antòni per ba faire ! ambe las autras podiá pas anar durmir ? durmirà pas d'anèit o la coneissi pas ! ² la Bèrta se metèt a plorar; e son paire a la consolar. ² l'Antòni es riche, irosa seràs dins ton maridatge. ­ irosa ? comenci de véser que, per l'amor de l'argent, n'ai pres un mièg inocent e sens rasonament; valiá plan mai qualqu'un de pus paure que el, e, al mens, gauta contra gauta nos seriem embraçats; ambe los èlhs tampats nos seriem adorats ² la Bèrta sabiá pas pus ont n'èra se torna virar devèrs l'Antòni per lhe faire un poton; mès el, pauruc que n'èra, lhe refusèt çò qu'aquela bèla flor de bon còr lhe donava; enfin, de la véser tant far, de la véser tant plorar anguèron totes dos se colcar e s'endurmiguèron del melhor que posquèron en se prometent plan que s'èra a l'esposar, l'envoiariá plan ba negar. *** *T028 *l Montredon-Labessonié *i Emilie Roustit *t Lo pòt de mèl *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.140-141 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d éducation sexuelle; V; contes licencieux de Perbòsc t.I pp. 92)93;227-228 et Anneau magique, p. 51 i aviá una maire qu'aviá un dròlle que se voliá pas maridar; lhe diguèt: ­ ² escota, Jan ! te cal maridar ! ² lhe diguèt: ­ ² O ...²; lhe diguèt: ­ ² escota-me, sabes pas ça qu'es ! te cal maridar ! ² ­ ² O ! non, mamà ! ² lhe diguèt: ­ ² escota ! te cal venir durir ambe ieu anèit ²; enfin, lo ser, se 'n val al lèit e lo pren, pren lo filh al lèit; prenguèt un pòt de mèl ela; metèt un pòt de mèl entre las cambas e diguèt: ­ ² Jan, trempa-te lo det aquí ! ² trempa lo det dins lo pòt de mèl e diguèt: ­ ² shuca-lo ! ² ­ ² O ! ma maire, qu'es bon, aquò ! lhe pòdi tornar ? ­ òc, torna lhe ! ² lo lendeman diguèt a sa maire: ­ ² e ben, se tant v ò(l)s que me maridi, es pas paure, me pòdi maridar ²; s'en va trapar la vesina; enfin, tombèron d'acòrdi e se maridèron; lo prumièr ser, quand anguèt al lèit, ça prumièr que i fa, i fot un còp de det, lo shuca, lhe faguèt: ­ ² O ! fotuda orda ! ba as pas tanat bon coma ça de ma maire ! ² *** *T029 *t Las issòrgas *l Montredon-Labessonié 81 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.142 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *v issòrgas, syn. nespoloas "nèfles" NP potentiel Lissorgues; V. Nespoulous /nEspul'us/ e Mesplé/Mesplède un còp i aviá Natiston e la Mariton que se maridavan; alara lo jorn de la nòça, quana ajèron fait lo repais, se metèron dins una granda sala, aquí dansavan; los dròlles èran montades sus un d'aquò's aquí e agachavan; a mièja-nèit, las cosinièiras venguèron cercar la nòvia; lhe diguèron: ² vèni ! ² e diguèron pas res a Batiston; après, dins un moment, anguèron quèrre lo nòvi; lhe diguèron: ­ ² te cal venir que i a la Mariton qu'es tota sola alà ² ­ ² O ! escotatz, vendrai apèi, me regali de véser dansar ²; enfin lo daissèron; jamai non veniá; lhe tornan lhe dire: ­ ² anem ! Batista ! te cal venir ² ­ ² O ! escotatz, vendrai apèi, vèni pas encara ²; enfin, a fòrça de faire, lo tresième còp i anguèt; quand arribèt a la cramba, la Mariton lhe fasiá ... quand anguèt al lèit, lhe diguèt: ­ ² O ! Batiston ! que languissiái que venguèssas ! ² aquí lo caressava; lhe passava la man sul d'aquò's: ² languissiái que venguèssas ² ...: lhe passava la man sul ventre; alara el lhe diguèt: ­ ² de qué vò(l)s, gormanda ? d'issòrgas ? ­ d'issòrgas èran de nespolas que d'autres còps montavan sul trast e aquò veniá mòl ­: fica un saut, partís tot en panèlas e monta al trast; quand ajèt mesas las issòrgas dins la camisa, patonejava en amont sul ponde e sa maire èra dejós ambe son paire; alara se metèt a faire: ­ ² ma maire ! ² ­ lhe diguèt: ² siás tu, Batiston ? ² ­ lhe diguèt: ² pòdi pas trapar lo trauc ! ² ­ ² O ! e ben, t'enèrves pas ! acostaira-te aquí tot doçamentòt, tot doçamentòt ²: plaf ! a n'un moment donat se fot dins lo d'aquò's de la trapa e se fot per tèrra amb'aquela camisada de nespolas; alara sabi pas cossí devièron far ambe la Mariton ! ² *** *T030 *t La Mariton serà una fialaira *l Montredon-Labessonié *i Emilie Roustit, répertoire féminin d'éducation sexualle *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.134-139 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d cf. Contes pop. Ardèche 108 ( S. Béraud-Williams) ; Perposc Contes licencieux pp. 40-42 (Galiot e Cercamon) totjorn èra çò mèmes; èra un jun'òme, aquò; aquela femna diguèt al filh: ­ ² escota, te cal anar véser la vesina aquí; te cal maridar ² ­ " O ! lhe diguèt, escotatz ...²; enfin, i anguèt; velhèron aquí un briu; e, qyuand soguèt tard, elha lhe diguèt: ­ A ! Batiston, cal partir, ara cal anar al lèit ²; e, avant de partir, cada ser, l'embraçava; alara se torna virar, lhe tusta a la pòrta e lhe dis: ­ ² Mariton ! O ! m'escusaràs ! durbis-me la pòrta qu'ai doblidat de t'embraçar avant de partir ! ² ­ alara d'autres còps, a las pòrtas i fasián un carrat aquí per que los cats lhe passèsson, una catonièira al fons de la pòrta; alara lhe diguèt: ­ ² la pòrta es tampada, diguèt, mès, veiràs, farem aquò per la catonièira ²; vira lo darrèr a la catonièira e l'autre, de per defòra, en lhe faguent un poton, lhe diguèt: ­ ² as l'alen que sentís un bricon, mès enfin aquò 's pas res ... ²; ela hle faguèt: ­ ² e ben, ara siás content, adiu, durmís plan ! ² e, quand arribèt, diguèt a sa maire: ­ ² O ! mamà ! cresi qu'aurem plan reussit ! la Marion serà una fialaira ! i ai fach un poton, encara ai d'estopas sus pòts ! ² *** *T031 *t Tòni de Pèire *i Marcel Roques né 1911 au Massié (commune de Murat) *l Le Massié, commune de Murat 81 *d 1985 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.146-147 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d cf. Loddo T. I anthologie conte occitan: version de Lucie Pistre un jorn anèt trapar un endevinaire Tòni de Pèire per saupre quora moririá; èra pas tròp abelit, pardí ! e l'endevinaire lhe diguèt: ­ ² moriretz al tresième pet de l'ase ! ² ­ alara, el trabalhava un jorn ambe l'ase, montava una còsta, l'ase tirava fòrça; comença de fotre un pet. ­ ² aí ! dis, un ! aí ! aí ! montaràs ! aí ! te cal montar ! ² ­ en forcent: "pam ! ² un autre pet ! ­ ² aí ! diguèt, dos ! aqueste còp, lhe te cal plan faire quicòm per que pete pas tres còps ! ² ­ lhe volguèt metre un tap al cuol; mès que l'ase, en forcent, lo tap partís, lo te pesca aicí per la poitrina: crac ! redde ! e diguèt: ² ara siás mòrt ! e ben, disiá, quand òm es mòrt, òm sofrís pas ! ² *** *T032 *t La caça *i Paul Loup dit Toèna né 27 janv 1915 à Bennac (commune de Motredon-Labessonié) *p agriculteur, domicilié à Rolland (Montredon-Labessonié) *l Montredon-Labessonié *d 1988 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.148-149 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées la caça anava se drubir, alara lo Firmèn decidèt de préne son permís de caça; anguèt passar d'examens, soguèt reçaput e après, me dalle ! calguèt que crompèssa un fusilh; alara va crompar un fusilh a cinc còps; diguèt: ­ ² sus cinc, ne pòdi reussir un ! ² ­ e la cartochèira, cartochas e tot !; alara, lo prumièr dimenge de caça, partís a la caça tot fieròt, passa per un camp de milh, e alara, quand soguèt a la cima del camp, vejèt una lèbre venir cap a n'el, tota rega; diguèt: ­ ² la me cal plan afustar aquí ! de cada part i a de pés de milh, lo cargui, cal que galòpe la rega, pòt pas passar pel costat, aquí serà drech ! ² ­ alara met l'èlh plan sul canon, lo det sus la gacheta, apèi baissa lo cap per agachar al mensa s'aviá plan lo det sus la gacheta, que la manquèssa pas; apèi torna l'èlh sul canon: me dalle ! quand tornèt l'èlh sul canon, vejèt pas mai de lèbre ! ² Trenta Diables ! ont es passada ? ² ­ enfin, pren lo fusilh a la man e lhe va; apèi, pel costat aquí la te vejèt, soguèt mòrta aquí dins la rega d'a costat; e ben, te ramassa aquò, la met dins la museta e se 'n va; quand tornèt passar al vilatge, trapa mossur lo Retor que veniá de dire la messa, ­ la messa prumièira; lhe faguèt: ­ ² e ben, Firmèn, aquela caça, es estada bona ? ² ­ ² O ! m'es arribat un miracles; crsiái d'aver tirat e la lèbre es tombada mòrta aquí, a costat, e me sembla qu'ai pas ,tirat, perqué ai dubèrt lo fusilh, ba z'ai agachat e la cartocha èra pas tirada ! ² ­ enfin aquò passèt aital; un mes après, ­ un mes o un mes e mièg ­ se tornan trapar e lhe faguèt: ² e ben, Firmèn ? ² ­ ² O ! mossur lo Retor ! cresi que me serà arribat un autre miracles ! ² ­ ² A ! oui ? ² ­ ²vos que conneissetz mai la vida que ieu, tant cal esperar quand òm es maridat, per aveire de familha ? ­ e ben, regulieirament, es nòu meses; ara lhe n'a qu'espèran mai, depen cossí son pressats ! ­ e ben, ieu m'es arribat un miracles doncas; perqué i a pas que conc meses que soi maridat e ai avut de familha ! ­ A ! oui ! e ben, paure Firmèn, aquò se pòt apelar un miracles ! mès benlèu seriá un còp coma la lèbre; qualqu'un a tirat avant tu ². *** *T033 *t Carabina *i Lucien Fabre dit Feliçon né 6 janvier 1919 au Pont de Sénégas (commune de St-Pierre de Trivisy) *l St-Pierre de Trivisy *p entrepreneur de travaux agricoles (moissons) *d 1986 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.50-151 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées un jorn i a un tipe aquí, anguèt trobar nòstre curat; lhe diguèt: ­ ² monsur lo curat, vos cal me trobar una femna ! ²; lhe diguèt aquò : ­ ² mille noms ! ensajarai, mès es pas sur, e ! ...² enfin, al bot de dètz jorns, lhe diguèt: ­ ² escota ! te n'ai atrapada una ! ­ òc ? ­ òc ! lhe diguèt, que s'apèla Carabina. ­ O ! lhe diguèt, que s'apèle Carabina, Batistina o Josefina, me 'n foti ieu, s'agís que siá una femna ²; e va plan ! al bot d'un certèn temps lo te vei arribar, e lhe dis: ­ ² alara, i a pas res de nòu ? ­ O ! lhe diguèt, vau plan, mès ... cal batejar. ­ mès vò(l)s rire !? i a pas que quatre meses que siás maridat ! ­ e òc ! mès ... m'aviètz pas dich que la Carabina èra cargada de cinc meses ! ² *** *T034 *t La confession *i Paul Loup né 27 janvier 1905 à Bennac (Montredon-Labessonnié) *l Montredon-Labessonnié *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.152-153 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées èra un cople; èra a l'entorn de Pascas; alara la femna dis a son òme: ­ ² i a mai de cinc ans que sèm maridats, encara jamai siás pas anat confessar quand mèmes ! te i caldriá anar ! prqué, s'aviái cregut, sabes, préne un paièn coma tu, e ben, t'auriái plan daissat ont èras, mès siás brave quand mèmes, nos entendèm fòrt plan ² ­ ² e ben , mès, doncas, se vò(l)s tant, per te far plaser, i anirai ²; alara, lhe va, e i aviá tres quarts d'ora qu'esperava aquí al confessional, jamai èra pas son torn; apèi, ça que te ves sortir del confessional, una polida dròlla, aquí, supèrba. ­ ² e ben, diguèt, sabes que aquela deviá aveire quicòm a dire ! ² - surtot que èra una "sur"; diguèt: ­ ² allez ! à votre tour ! ­ ² e ben, òc, mès es pas la pena que comencen, monsur le Retor, perque i a tres quarts d'ora qu'espèri, e encara una religiosa ... ! per ieu, de la semana, aurem pas acabat; tant val que ba laissem aquí ! ­ O ! mès si ! dins cinc minutas ambe tu aurem fach ! ­ A ! òc ? ­ cal plan mai de temps per far lusir un salon que per fomarejar un estable ! ² *** *T035 *t Lo cornard *i Maria Rolland *p agricultrice née 14 juillet1908 a St-Paul d'Arifat % domiciliée à Cabes (St-Pierre de Trivisy) *l St-Pierre de Trivisy *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.154-155 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées un còp i aviá un curè de campanha que fasiá un sermon, ­ mès coma d'autres còps dins la cadièira, ­ coma ba z'apelavem alara; e, del temps que fasiá lo sermon, un escaragau grimpava pels barrons de la cadièira; alara, aquel curè, quand vejèt aquela bèstia, diguèt: ­ ² faites sortir ce cornard ! ² Tot lo monde s'agachèron sens compréne de que voliá dire; contunha son sermon e, en segonda, diguèt: ²sortez ce cornard ! ² Deguns sens compréne res ! tòrna entrepréne son sermon e en tresièma tòrna dire: ­ ² faites sortir ce cornard! ² ² digas, Josèpon, sortís ! lo fagas pas mès inquietar! ² *** *T036 *t Lo benedicite *i René Michel né 17 septembre 1912 à La Descarié (commune de Coupiac, 12); achète ferme à La Brandié (commune de Paulinet); décédé 1989 1950 *l Paulinet, La Brandié *d 1980 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.156-157 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées vos vau racontar una istoèra que nos racontavan quand èrem dròlles, qu'anavem velhar en cò dels vesins, al lum ­ qu'avièm pas solament d'electricitat; èra lo curat qu'aviá un pòrc; èra lo temps de la guèrra; alara lo sacristèn i anèt adujar a lo tuar; mès coma aviá una banda de dròlles e pas tròp a manjar, lo temps que lo curat dinnava, i 'n panèt un tròs; alara lo curat, sens saupre qual i aviá panat aquel tròs de pòrc, alara, al catechirme, per asard, se metèt a parlar del benedicite; alara demanda als dròlles: ² qual es que recita lo benedicite ? ² e coma per asard, lo sacristèn, avant de manjar aquel tròs de pòrc, aviá fach lo signe de la crotz e i aviá dich: ² au nom du Père, du Fils et du Saint-Esprit, au mens que lo pòrc del retor nos fasque pas mal ! ² ­ alara lo dròlle, fièr, se lèva e lhe dis: ² moi, monsieur le curé ! ² ­ alara lo curè lhe dis: ² récite pour voir ! ² alara lo dròlle, tot fièr, lhe dis: ² l'avem recitat l'autre jorn, e lo papà diguèt aquò; diguèt: ­ ² au nom du Père, du Fils et du Saint-Esprit, au mens que lo pòrc del retor nos fasque pas mal ! ² ­ lo curat, content, diguèt: ² ara, sabes qual es lo volur ²; dis al dròlle: ­ ² te calrà recitar lo benedicite a la messa! te balharai una pichona estrena ²: e va plan ! lo dròlle tòrna a l'ostal e lo dis al papà; lo papà lhe dis: ­ ² te calrà pas recitar aquel; te n'ensenharai un autre: es plan pus polit ²; e va plan ! lo dimenge, lo curat, al prèche, parla del benedicite; a n'un moment donat, dis al dròlle: ² allez ! récite le benecidite ! ² ­ alara lo dròlle se lèva e recita lo que lo paire i aviá ensenhat: ² del temps que lo paire margava l'alaire lo retor caressava la maire ! ² Del còp lo curat ne finiguèt pas lo prèche, amai ajèt lèu finit la messa. *** *T037 *t èra volur avant de naisser *i Paul Loup né 27 janvier 1915 à Bennac (commune de Montredon-Labessonnié) *l Montredon-Labessonié *d 1988 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.158-159 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées èra un dròlle, èra chapardur, aviá dètz o dotze ans, totjorn anava galopar ...; un jorn, Monsur le retor lo te trapa esparracat sus un prunièr, te manjava de prunas, èra las sèunas dins lo jardin de Monsur lo retor; e manjava de prunas aquí; lo retor t'i arriba, malerós ! aquel dròlle, quand le vejèt arribar, e de cambas ! e fot lo camp : poguèt pas lo trapar, mès anguèt ba dire a sa maire e i dis: ­ ² sabètz que siái pas tròp content de vòstre dròlle ! ­ cossí ? es malaut ?! i es arribat quicòm ? ­ O ! non ! mès ne faretz un volur ! ­ O ! mès, s'es pas qu'aquò, m'estona pas brica, lhe faguèt sa maire. ­ e ba prenètz aital? l'ai trapat panava de prunas dins mon ... quand aurà l'atge panarà de cojas e apèi anirà arrestar lo paure monde sus la rota per lor préne la borsa. ­ O ! mès que volètz que i faga, Monsur lo retor, èra volur avant de naisser ! ­ cossí ! volur avant de naisser ? ­ e ben, figuratz-vos qu'un jorn me lavavi los pès, passèt la man, me panèt lo savon ! *** *T038 *t La confession *i Marcelle Barrau née 23 février 1911 à Condamines (commune de Murat) *l Murat (Condamines) *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.160-161 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées èra la Marinon; alara, anava confessar per Pascas; alara èra una polida jove a l'epòca; alara lo curat lhe dis: ­ ² e ben, Marinon, as pas avut de missantas pensadas, pas res ? quand dansavas ambe los joves aital, as pas avut de missantas ideas ? ­ O ! nani ! Monsur le curat ! ²apèi, avan de partir, lhe diguèt: ­ ² si ! un jorn, n'ajèri una ! petaçava las cauças de papeta, e ajèri una missanta idea ! ­ e ben ! paura ! n'as pron per ... te dòni pas l'absolucion. ­ O ! lhe diguèt, mès mamà, de la manièira qu'es severa, me va punir ²; alara sosquèt un moment e diguèt: ­ ² e ben, Monsur e curat ­ lo sabiá gormand ­ lhe diguèt, vos portarai un pòt de mèl. ­ e ben ! ² alara, lhe donèt l'absolucion, per Pascas faguèt la comunion e tot marchèt plan; dins la semana, se 'n va a cò del curat amb'un pòt de mèl; i èra pas lo curat; èra en naut; alara lhe diguèt: ­ ² Monsur lo curat ! vos pòrti lo pòt de mèl ! lo vos pausi sus la taula !" e se n'anava; alara lo curat davala, gaitava lo pòt de mèl, la gormandisa ...: lo voliá tastar; i aviá pas res dedins; alara sortiguèt subre la pòrta: ­ ² Marinon, lhe diguèt, lo pòt de mèl es vide ! ­ A ! ben ! lhe diguèt, paure Monsur lo Curat, las cauças de papeta èran vidas ... ! ² *** *T039 *t Los merlons *i Henriette Cormary née Boyer 5 juillet 1920 à La Ramassanié, commune d'Arifat; mariée à Sylvain Cormary 1941, né à Fourcaric (commne de Montredon-Labessonnié) *d 1985; 1993 *l Montredon-Labessonnié *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.162-163 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées a Blaucau, i a una granda glèisa; arala i ajèt tres o quatre dròlles qu'anèron pas a vèspras; èran anar g alopar de nises, de nises, ben; e alara lo retor lhe diguèt: ­ ² ont siètz anats, dròlles, a vèspras, dimenge passat ? ² cap lhe volguèt pas dire res; après ­ se confessavan autres còps ­ alara en confession, al retor, lhe diguèt: ­ ² avèm mancadas vèspras per tant que avèm trapat un nis de merlons al fons de l'òrt aval. ­ e otre ! lhe diguèt lo retor, aqueles merlons, los me porriètz pas ensenhar a ieu, aquel nis ? ­ O ! si, Monsur lo retor ! ² après, un bon jorn, aqueles merlons, ajèron disparegut; après lo temps passat, n'i ajèt un d'aqueles tres enfants que decidèt de se maridar: aviá trapat una polida femna, pardí! alara, diguèt: ­ ² te cal anar trapar lo retor, pardí !² e lo retor lhe diguèt: ­ ² e alara ? ­ e ben, alara, paure, ai decidat de me maridar. ­ e ben, lhe diguèt, fas plan, pòdes pas far melhor, ça dis; pòdi pas saupre d'ont la prénes ? ­ ² O ! nani, Monsur lo retor, que fariètz coma dels merlons, la me flambariètz ! ² *** *T040 *t La caveca *i Laurent Carivenc *p tailleur de pierre né à St-Salvy-de-la-Balme 4 avril 1924 *l St-salvy de la Balme 81 F *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.164-165 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées es una istòria de maridatge, aquò; alara, aquela dròlla èra pas de las pus degordidas, mès se voliá maridar, e alara, avant de se maridar, en principe se 'n va trobar Monsur le retor perse confessar; aquela dròlla lhe raconta de causas, raconta aicí, raconta ailà, mès èra pas plan pressada de se 'n anar, talament la la nèit arribava; lu curat lhe dis: ­ ² pichona, te calrà lèu partir; mesfisatz-vos, perqué i a una bèstia alà dins la carretièira que s'ataca als èlhs ! te calrà préne gardas quand mèmes ! ² ­ mès totjorn demorava; a un moment donat, pardí ! decidèt de se n'anar; diguèt: ­ ² anem ! vai ! te cal partir que deman quand mèmes, te calriá èsser pron fieròta ²; alara se 'n va; quand arriba sins la carretièira, quand arriba dins lo bòsc, comença d'entendre: ­ ² iu ! ² ­ mai avançava, mai entendiá aquela bèstia: ­ ² iu ! " ­ a un moment donat, diguèt: ­ ² mès seriá pas benlèu aquela bèstia que t'a dich Monsur lo Retor ? deman te maridas, te calriá lhe véser quand mèmes ! ² alara diguèt: ² veiràs ! te 'n fagas pas ! ² trapa las raubas, las fot suls èlhs e lhe dis: ² pica aquí que tant que picaràs aquí me derrabaràs pas los èlhs ! ² *** T041 *t Los perdigalhons *i Paulette Oulès née 18 janvier 1938 à Cambous, commune de Castelnau de Brassac 81 *p agent de service *l Castelnau de Brassac *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.164-165 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées aquò es una istòria que se passava del costat de Comba Lufa; alara èra la vèlha de pascas e i aviá tres filhas qu'abitavan dins una bòria, e alara lo paire e la maire lhe disián: ­ ² vos calriá anar confessar ²; aquelas tres filhas partisson; mès que per arribar a La Montelarié, passavan per una sanha amoht ont i aviá un caminon; per aquel caminon te veson tres perdigalhons aquí sens se maire: ­ ² O ! dison, aqueles paures perdigalhons, los nos cal préne ²; e caduna ne pren un e los mèton aquí entre las tetas; aquí se diguèron: ­ ² se tendran ao caud ! ² attiban a La Montelarié pardí ! e dintran dins la glèisa; e quand soguèt son torn d'anar confessar, la prumièira va confessar, e èra un curat vièlh, e aviá gardat l'abituda de prisar; èra aquí que gufiava de tabac dins lo nas; e alara la filha diguèt sos pecats, e totjorn entendiá aquel curat que fasiá: ² sniff ! sniff ! ² ­ ² O ! lhe dis, Monsur lo Retor, me sentissetz lo perdigalhon ! ² ­ lo curat dis: ­ ² que diables es aquò que t'a dich ! vèni un pauc sord, devi aveire mal entendut ! ² lhe dòna l'absolucion, un còp de portanèl e defòra ! l'autra filha ven; e parel(h) ! dis sos pecats e aprés, entendiá totjorn aquel curat que prisava. ­ ² O ! lhe dis, Monsur lo Retor, siètz un coquinon ! me sentissètz lo perdigalhon ! ² ­ ² de qué, aquò ? ² lu curat dobriguèt mai sas aurelas e après se dis: ­ ² aquò deu èstre qualque novèl pecat, quan aniràs aval a l'archevescat a Albi, te calrà te rensenhar ²; enfin, tampa lo portanèl e defòra ! l'autra t'arriba, lhe dis sos pecats e totjorn aquel curat que fasiá "sniff ! sniff ! ² ­ ² O ! lhe dis, Monsur le Retor, siètz un coquinon, vos ! me sentissetz lo perdigalhon ! ² ­ ² de qué ? ² lo curat lhe dis: " tu tanben ? ² fot un còp de portanèl e defòra ! e, lo dimenge, a la messa granda, en cadièira, diguèt: ² totas las femnas qu'an un perdigalhon, ne vòli pas véser cap a la comunion ! ² e cap boleguèt pas de sa plaça; i ajèt qu'una paura menina, ambe la cana, que montèt al banc de la comunion; e, quand arribèt amont, lo curat lhe dis: ­ ² n'as pas tu de perdigalhon ? ² ­ ² O ! lhe dis, si, Monsur lo Retor, mès lo mèu, i a un briu qua canta pas mai ! ² *** *T42 *t Las cartas d'alimentacion *i Paul Loup né à Bennac (commune de Montredon-Labessonnié) 27 janvier 1915 *l Montredon-Labessonnié Lo Toenon tornava de prisonièr, aviá passat cinc ans en Alemanha e arribava: e arribèt el un bocin avant, perqué tornèt dins l'ivèrn; alara aviá telefonat a la femna que arribava en gara de Tolosa a tala ora a pus près; e diguèt: ­ ² cossí anirai trobar aquela paura femna ? ² me dalle ! quand arribèt, soguèt tot estonat: pintrada, plan mesa, n'aviá mesas de patèrlas coma aquò, èra supèrba; e apèi, se 'n va a l'ostal; quand arriban a l'ostal, la taula, una napa plan blanca aquí, las sietas plan mesas e sortiguèt de "hòrs d'oeuvres" aquí, de salcissòt, aquí de cambajon, aquí de fetge d'auca, e de pan blanc ! mès lhe diguèt: ­ ² paura Felicia, dont as trach tot aquò ? en Alemanha nos disián que manjavetz lo pan tot negre, qu'amai aviètz pas res a manjar, que crebavetz de fam ... ­ O ! mès que, paure, aicí, ça dis, que siague ambe lo charcutièr, ambe lo bochèr, lo bolangèr, ai ça que vòli, me balhan ... ­ sabes, per las femnas dels prisonièrs, mancam pas de res ² ­ apèi, de vin blanc, e aquí "champagne", pira qu'una nòça ! ­ ² e ben, diguèt, e n'autres que nos fasièm de socís, que crebavetz de fam, e aveire tot aquò ! ... ² ­ a apèi, sortís una piòta del forn: ­ ² O ! mès alara mès aviètz de tot ! ² ­ ² O ! res nos mancava pas ! me portavan tot çò que voliái ² ­ e après, lo cafè ... ­ ² O ! per de cafè, te 'n vòli pas, per beure de tisana coma nos balhavan ... ²; mès que, quand ajèt tastat aquel cafè ... e de riquiquí: ­ ² mès tot aquò te balhan ? ­ ² O ! mès, l'espicièr, sabes, l'espicièr ba me pòrta mèmes a l'ostal; ai pas besonh de me derenjar; ba me pòrta ² ­ e après se van calfar al pè del fuòc: ­ ² O ! de boès, veses, lo marchand de boès m'ascla lo boès, tot, lo me pòrta tot prèst, pas que per metre al fuòc ²; alara se calfan; apèi ela lèva las raubas un bocin per se calfar, s'esparraca al pè; e el la te trapa per la recular en rèr; lhe faguèt: ­ ² mès paure ! siás vengut fadòrle, en Alemanha ? ­ E non ! mès, pauròta, ai pas que paur que te brulles las cartas d'alimentacion ! ² *** *T043 *t Lo tafanari *i Paul Loup né à Bennac (commune de Montredon-Labessonnié) 27 janvier 1915 *l Montredon-Labessonnié èra una mèstra d'esccòla, ­ èra joveneta, pardí ! ; e un dijòus, trabalhava pas, alara partís ambe l'escoter e devala cap a Besèrgues; e sus un contorn aval i ajèt de gravilhons: me dalle ! sauta per las romècs, cambas en l'aire per aquelas romècs ... se 'n traguèt; tornèt montar, tota engraunhada, tota escorchada, tota d'aquò's; e cercava, agachava; apès te vei un pastre aval, un vielhòt que gardava las vacas e lhe diguèt: ­ eh ! dites, monsieur, vous n'auriez pas vu par hasard mon "escòter" ? ­ A ! si ! , paura demaisèla, ai plan vist quicòm; mès sabiái pas que s'apelèssa un escòter, aquò ! de nòstre temps, ba z'apelavem lo tafanari ! ² *** *T51 *t Lo rainard, lo lop e la topinada de mèl *i Evelyne Roustit née Molinier 10 avril 1899 à La Poumardelle (commune de Paulinet) *l Paulinet 81 F *d 1980 lo rainard e lo lop, un jorn, decidèron d'anar trabalhar un camp ensemble; partiguèron de bon matin; mès diguèron: ² cal préne quicòm per manjar ²; prenguèron una topinada de mèl; lo rainard, dins un moment, comencèt a faire: ­ ² O ! ten ! la femna m'apèla, lhe me cal anar ²; solament anèt pas véser la femna, anèt a la topina e ne manjèt una brava galetada; après tornèt trabalhar; al cap d'un autre moment, tornèt faire: ­ ² O ! ten ! ... encara la femna que m'apèla ! de qué vòl uòi, enfin ? de qué se passa ? ² e tornèt a la topina e n'lhe'n daissèt pas gaire; alara diguèt: ­ ² e ben, òc, mès ara, cossí bò me trobarà aquò ? cossí ba reçauprà ? me calriá aver una idèia; tèn ... vau remplir la topina de tèrra e dessús i espandirai un bricon de mèl que demòra e lhe se tromparà surament ²; e ò faguèt; e après, qand soguèron miègjorn: ­ ² a ! ten ! es ora d'anar dinnar. ­ e ben, anem lhe ²; partiguèron; solament lo lop, pus degordit, pus lèste ­ o benlèu bò fasiá esprès ­ arriba lo prumièr; fiquèt una brava gafada: soguèt pas que de tèrra ! ­ ² a ! siás tu que m'as facha aquela farça ! e ben, espèra ! que te vòli manjar ! ² ­ solament l'autre o sabiá e l'esperèt pas venir; se n'anèt als quatre tant que posquèt e devòrs sa cava; e solament, lo lop l'atrapèt per una pata en arribent: ­ ² e aqueste còp, te tèni ! ² ­ O ! ... O ! ... me tènes pas, tènes una racina ²; alara i donèt l'ample, e, quand i ajèt donat l'ample, lhe diguèt: ² e ben, ara, siái dedins, vèni me quèrre ! ² *** *T052 *t Lo lop, lo guèine e la topinada de mèl *i Marthe Carayon née Plégade *l Masnau *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.192-195 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées un còp èra totjorn lo guèine ambe lo lop que se promenavan e cercavan a manjar; e lo guèine diguèt al lop: ² de qué devènes, tu, empr'aquís ? ² ­ ² pòh ! cèrqui de trabalh, mès ai pas enveja de ne faire gaire ! auriái puslèu enveja de copar la crosta ²; alara lo guèine lhe fa: ­ ² ten! te vòli ensenhar; l'autre jorn, i aviá un boratièr aquíque me diguèt que, se -desrabavi aquel campat de ginèstes me pagariá amb'una topinada de mèl: se i anavem ? ­ benlèu. ­ nos balhariá la topinada e lhe desrabarièm los ginèstes, nos partatjarièm lo mèl. ­ e ben ! se vò(l)s ! ² alara partisson totes dos; se 'n van veire lo boratièr e lhe dison: ­ ² ten ! uòi, sem decidats aquí, qu'ai un copin per m'ajudar; se nos podiètz balhar aquel mèl, bvos desrabarièm la ginèsta. ­ e ben ! e ben ! quand voldretz, ten !vos vau balhar de rabassièrs e anaretz al pretzfach"; e lo guèine lhe fa: ­ ² se començavetz de nos balhar lo mèl ...me sembla que se fasièm un bocin de tièrça davant de començar auriam mai de coratge après ! ² ­ ² O ! ieu, m'es egal, que vos pague ara o aqueste ser, serà parel(h) ! e lhe balha sa topinada de mèl; i aviá una jaça aquí, pas luònh, e lhe te van amagar la topina; e apèi, decidèron d'anar començar de trabalhar; partisson totes dos, començan pel fons del camp e te 'n fotián d'aqueles còps de rabassièrs ! cada còp, un ginest en l'aire ! al bot d'un moment, lo guèine comencèt de ralentir; se quilha aquí sus sas patas de darrèr e se met a faire: ­ ² eu ! ² ­ de que i a ? lhe fa lo lop. ­ O ! sai pas, i a qualqu'un que me crida en amont. ­ te crida ? ai pas res entendut; e de que te vòlon ? ­ sai pas ! mès cridan, cridan; mès lhe vau pas, e ! nos cal desrabar los ginestes ! ­ bòh ! mès quand mèmes, se deves aveire lèu fach, lhe pòdes ben anar ² e se 'n va; nòstre guèine partís als quatre pès cap a la cima de la ginesta onte i aviá la jaça; el aviá enveja d'anar tastar lo mèl; e te fot una brava gorjada de mèl aquí e tòrna partir cap al prètzfach; quand arribèt, lo lop lhe fa: ­ ² O ! as avut lèu fach ! que qué i aviá ? de qué se passava ? ­ O ! èra pas res ! èra un filholatge ! m'a calgut anar téner un filholatge ! ­ ten ! cossí l'avètz apelat, vòstre filholatge ? ­ O ! ... Començalhas. ­ a ! e ben, va plan ! anem ! tornèron atalar los ginèstes totes dos; sabètz que lo guèine aviá pres de fòrças e i anava ! avián prèsque acabat; lhe 'n demorava pas tant qu'aquò; tornèt faire parel(h); se tòrna quilhar sus las patèlas de darrèr aquí: ­ ² eu ! ... eu !...² ­ que i a ? ­ O ! me tòrnan cridar; mès lhe vau pas, aqueste còp, e ! faran sens ieu ! ­ bòh ! lhe pòdes ben anar, as avut lèu fach après; i pòdes ben anar, contunharai ieu ! ­ e ben, anem, lhe vau ²; tòrna partir cap a la jaça; e aqueste còp, sabètz que la baissèt ! lhe 'n demorava pas fòrça al fons de la topina; diguèt:  ² quand mèmes, te 'n cal daissar un bricon pel lop; autrament, me va manjar ²: alara te ramassa lo fons de la topina aquí dins un coberton; e après, lhe s'esparraca dessús e la te remplís d'un brave estron! te tòrna espandir lo mèl aquí dessús coma se res non èra; èra tota plena; e tòrna partir cap al lop; juste coma arribava aval, lo lop ­ lhe 'n demorava pas gaire, e ! ­ lhe diguèt: ­ ² ten ! as avut lèu fach ! ­ vesi qu'as trabalhat ! ­ O ! ai prèsque acabat, ten ! ­ e de qu'avètz fach, aqueste còp ? ­ O! un autre filholatge ! ­ e cossí l'avètz apelat, aqueste còp ? ­ O ! l'avèm apelat Acabalhas. ­ a ! e ben, va plan. anèm, bon; sabes que lo lop aviá talent, e ! languissiá de partir; lo guèine, filon, lhe fa: ­ ten ! anam faire la corsa, lo prumièr qu'arribarà a la topina, serà lo prumièr que manjarà. ­ e ben, d'acòrdi ²; partisson a quatre pès, paure monde ! lo lop davant e lo guèine darrèr; anava pas tròp vite, lo daissava partir davant; quand arribèt a la topina, nòstre lop se met aquí: " òu ! òu ! ² manjava aquò coma un can quand manja la sopa; èra bon e se regalava plan; mès quand lhe te plantèt lo nas en aval el fons, sosquèt pas parel(h); se vira cap al guèine e lhe dis: ­ ² a ! me n'as facha una, aqueste còp, de tròp sala! la me pagaràs ! te vòli manjar ! ² e nòstre guèine te pren la podra d'escampeta, cap als bòsques, e lo lop darrèr; mès lo perdèt de vista e lo posquèt pas trapar, e finalament soguèt lo colhon de la farça; ajèt pas lo mèl a manjar, ajèt trabalhat per pas res; e nòstre guèine n'lhe 'n fa totjorn qualqu'una, al lop. e clic-clac, mon conte es acabat. *** *T053 *t Un conte de pesca *i Evelyne Roustit *l Paulinet *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.196-201 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *v paissièira: "retenue d'eau" NLpotentiel alara èra lo rainard que parlava ambe sos rainardons, lhe disián: ­ ² nos a promés un conte, nos a promés un conte ! ­ mès non, vos ai pas promés un conte ! ² e la rainarda lhe diguèt: ­ ² mès si ! l'autre ser, lhe prometèras un conte ! ­ a ! causa promesa, causa devuda ! e ben, vos vau contar un conte de pesca. ­ a ! mès siás pescaire tantben ? ­ e ben, enfin, una certena pesca ². un jorn, aviam talent, talent, aviam pas res per minjar; alara me 'n vau sus la rota e vejèri de carretièrs que portavan de peis; ­ bò coneguèri a l'odor; alara diguèri: ² te calriá far quicòm ²: me jasi sus la rota, tota fanga, la lenga penjolada; creguèron qu'èri mòrt; alara lo qu'èra davant cridèt a l'autre: ² e ! arrèsta ! i a Rainard aquí ! i a pas qu'a lo jetar en amont sus la carreta e quand serem a l'ostal , i virarem la rauba al revèrs ! ² e lhe me jetèron; e i aviá de peisses ! e los dròlles lhe disián: ­ ² de veritables peisses ? ­ e de peisses bons ! alara ne manjèri tantes que ne volguèri; après, cerquèri tres o quatre enguilas plan polidas, plan grassetas, e las enrotlèri al còl e sauti sus la rota; e lhe diguèri: ­ ² O ! mos cavalièrs ! adissiatz ! merci dels peis ! ­ tèn ! baste que te crebèsson ! ² ­ alara, pardí ! quand se n'anèt, lo prenguèt a l'ostal, content; e lo faguèron còire; e l'odor se rependiá per la chiminèia; alara lo lop sentiguèt; se n'anèt tustar a la pòrta; e lo rainard lhe dis: ­ ² qual i a ? ­ siái ieu ! ­ qual ... tu ? ­ lo lop ! ­ a ! mon oncle ! e ben mès, esperatz que aqueles Pèras que son aquí ajan finit de manjar per venir. ­ cossí ? i a de Pèras ? ­ òc ! i a de Pèras; ara ieu, en me faguent vièlh, me siái fach Pèra. ­ seriá pas encara una de tes farças, aquò ? ­ non, non, non ! me siái fach Pèra; e tu, se te fasiás Pèra ? ­ se me fasiái Pèra, auriái de peis cada jorn ? ­ cada jorn ! ­ alara, e ben, me fau Pèra ! ­ e ben ! mès se te vò(l)s far Pèra, passa lo cap per la catonièira aquí, te vau far la tonsura ²: passa per la catonièira; e dins aquel temps, dis als dròlles: ² fasètz calfar un pairolet d'aiga, vitament, vitament ! ² alara quand lo lop ajèt passat passat plan lo cap, lhe te fican aquela aiga dessús; e cridava: ² O ! me brutlatz ! me brutlatz ! me brutlatz ! ² mès contunhèron totjorn; e lhe disiá lo rainard:  ² mès te fau una polida tonsura ! ² ­ quand ajèt finit, lhe diguèt: ² e ben, ara, issaja de te sortir d'aquí, ieu vau far lo torn darrèr l'ostal ²; e, quand soguèt sortit, lhe diguèt: ­ ² e ben, ara, anam manjar de peis ? ­ a ! non, la prumièira nuòch, la cal passar defòra; e après ne manjaràs; mès te mostrarai ont los Pèras pescan lo peis; anem-lhe, veiràs, dins una paissièira ²; alara lhe van; e i aviá un farrat; i estaca aquel farrat a la coa, lhe diguèt: ­ ² met-te aquí, plan sul bòrd; e alara, quand lo farrat serà plen de peisses, me cridaràs. ­ alara, cossí saurai quans es ben plen ? ­ e ben, ba sauratz quand pesarà; quand pesarà plan, me cridaràs"; lo lop, al cap d'un moment, tira lo farrat, èra tot gelat, èra pesuc; lhe diguèt: ­ ² rainard ! rainard ! vèni ! lo farrat es plen de peis ! ² e lo rainard i anèt: ­ ² Jès ! creiái pas que ... de qué s'es passat ? as la coa que s'es gelada... tèn ! es presa entremièg lo glaç, mès me calriá cercar un farradat d'aiga bolhenta, la te tirarai. ­ O ! non, pas d'aiga bolhenta ! n'ai pron ambe lo cap ! ­ e ben, mès alara cal esperar que lo solel(h) sortiga e fondrà. ­ e ben, òc, mès ambe lo solel(h), lo borièr se revelharà amai los cans ! ­ òc, ten ! amai, se son revelhats, los entendi que japan; me 'n vau ieu vite ! ­ te 'n vas e me daissas aquí ? ­ òc, mès te servirà aquò ! adiu ... adiu, te portarà chança aquò ! ² cric-crac mon conte es acabat es passat per un escalièr de veire res a creire. *** *T054 *t Lo lop, lo guèine e la topinada de mèl *i Marthe Carayon née Plégade *l Masnau *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.202-205 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *v fornelar "brûler les mauvaises herbes d'une friche, pour la fumer": on le sait ou on ne la sait pas. un còp i aviá un lop e un guèine que se promenavan pels puòges empr'aquís e se trapèron; coma s'aimavan pas tròp, "sapitoièron" ben, mès pas tròp, e se diguèron: ­ ² onte vas, tu, guèine ? que ròdas empr'aquís ? ­ e ! agachi empr'aquís se qualqua pola a escapat a la boratièra, se pòdi la manjar, pardí ! e tu, lop, de qué fas, de qué ròdas ? ­ e ben, ieu parel(h)! agachi se i a pas cap d'anhèl qu'aje escapat al pastre per faire un bon sadol: mès i a pas res que sortiga; tot es plan gardat; e sai pas de qu'anam manjar. ­ sai pas, lhe diguèt lo guèine, s'anavem a la pesca, totes dos ? benlèu trapariem qualque trocha aquí e la manjariem; passariem uèi coma aquò, deman veiriem. ­ e ben podèm plan i anar ²; e anem ! partisson totes dos, lo lop davant, lo guèine darrèr; lhe dis: ­ ² ten ! i a un vièlh panièr aquí, veiràs, lo te vau estacar a la coa; passaràs davant, e ieu darrèr pescarai; e cada còp que traparai una tròcha, la te metrai dins lo panièr e, quand serà plen, nos arrestarem e las manjarem pardí ! ­ e ben ! d'acòrdi ²; t'estaca aquel panièr a la coa del lop e se mèton dins l'aiga; tirava, tirava, aquel lop; lo guèine pescava, mès per mesura que las trapava, las manjava e metiá un ròc dins lo panièr; lo lop qu'èra avugle, que lhe vesiá pas res, cresiá qu'èra una tròcha que lhe metiá; totjorn tirava, tirava; mès que veniá pesuc, aquel panièr ! acrochava los ròcs; al bot d'un moment, paures, nòstra coa se desraba e lo lop partís a quatre pès e sense coa, en crident: ² ai ! ai ! ai ! ai ! ai !ai ! ² quand vejèt aquò, se vira cap al guèire e lhe fa: ­ ² a ! me n'as facha una, guèine, aqueste còp pòt pas anar ! te vòli manjar ! ­ mès non, me manjes pas ! es pas res aquò ! veses ben que l'aviás tota leda, ta coa, aquí; te 'n farai una autra de pus polida. ­ tu ba dises ! mès valrà pas la mèuna ! ­ si ! veiràs ! i a d'estopas aquí; i a un tipe qu'es en tren de fialar; lhe 'n vau quèrre un manat, vas veire ! te vau entornissar aquò de man de mèstre; lo t'estacarai aquí ambe una ficèla e veiràs que serà fòrt pus polida que l'autra que l'aviás tota ratatinada, tota usclada. ­ enfin, se ba dises, ba cresi, mès ... issaja ²; e anem, nòtstre guèine va quèrre aquelas estopas; comença de las te tressar aquí, de las te tòrcer; trapa un bocin de ficèla de liusa empr'aquís, que rebalava; lhe t'estaca aquò al coet, pardí ! quand ajèt aquela coa plantada al darrèr, nòstre lop èra pas content e lhe diguèt: ­ O ! m'as facha una salopariè aquí ! me va pas plan, aquela coa ! me fa mal ! aquò me sarra, me pica! O ! pòt pas anar, te vòli manjar ! ­ mès non, me manjes pas, e veses ben qu'es pas finit encara, la me cal usclar. ­ sabes que ai plan enveja de te manjar, lhe fasiá lo lop. ­ vas véser, ten ! ia un tipe que fornèla aquí; lhe vau quèrre una alada de fuòc amb'un ginèst aquí, la te vau usclar un pauc, la coa! vas veire que serà pus polida après ! ² anem ! nòstre guèine va quèrre una flambada de fuòc amb'unh ginèst, te passa aquò jos la coa del lop: sabes se brandèt, mès que brandèt mai que la coa ! lo fuòc i escapèt pel ventre, per las aurelhas, las mostachas, lhe ratatinèt tot: e en plus que nòstre lop, entre que lhe vesiá pas plan,acabèt de venir avugle; a ! ben, alara, èra desesperat, aquel paure lop: ² te vòli manjar, te vòli manjar ², lhe fasiá, al guèine. ­ ² mès non ! véses ben qu'es pas res, aquò ! tornarà possar la borra. ­ te vòli manjar ²; e sabes que partissiá cap al guèine, lo voliá atrapar; mès que nòstre tipe prenguèt la podra d'escampeta cap a las cavas; e juste coma arribava a la cava, lo lop arriba de per darrèr e lhe te pausa la pata dessús la sèuna de darrèr; e lo guèine, quand vejèt qu'èra atrapat, lhe fa: ² a ! creses de téner la pateta, tènes pas qu'una racineta ! ² ­ e lo lop de laisha la pata que teniá pardí ! per anar un pauc pus luènh; e, dins aquel temps, s'escapèt lo guèine; se 'n fot lo camp en aval davant al fons de la cava; e nòstre lop èra plantat aquí; sabiá pas que faire; se pensèt al bot d'un moment, diguèt: ² me sembla qu'ai entendut dire que lo fum fasiá sortir los guèines del trauc, te calriá issajar ²: te va quèrre un fais de ginèstes plan vèrds aquí qu'aviá a costat; t'aluma un fuòc davant la cava, ­ auriás vist se fumava aquò ! la cava èra negra, tota plena de fum; e nòstre guèine començava d'esternudar, e esternudava alà; a fòrça, finiguèt per lhe dire: ² creses de me faire sortir en faguent de fum ! es plan lo contrari, que me fas secar la camisetra que l'aviái tota banhada ! ² O ! lo lop, quand vejèt qu'encara lhe fasiá secar la camiseta, diguèt: ² encara lhe fau secar la camiseta a n'aquel vièlh ase, vas veire ! ² ­ te va quèrre un ferradat d'aiga, lhe t'atuda lo fuòc; alara nòstre guèine respirèt plan tranquille; aviá pas brica talent; faguèt un brave som; e nòstre lop èra plantat aquí davant la cava; quand vejèt que jamai non sortissiá: ² que faire ? diguèt; pòdes pas demorar aquí, quand mèmes, que las agaças te van escridassar tot rostit coma siás ²; se fot lo camp dins los bòsques en aval, s'anguèt amagar, e sortiguèt pas pus d'aquí; gausava pas mai se faire véser; e apèi, venguèt vièlh e surament que dempèi benlèu es mòrt; e lo guèine conntunha a n'lhe 'n faire qualqua autra, a sos descendents. E clic-clac mon conte es acabat. *** *T055 *t Lo lop, lo rainard e los fromatges *i Henriette Cormary née Boyer 5 juillet 1920 à La Ramassanié (Commune d'Arifat) : mariée avec Sylvain Cormary a Fourcaric (Montredon-Labessonnié) *l Fourcaric, commune de Monteron-Labessonnié 81 F *d 1985, 1993 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.202-205 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *v guirba = querba "anse" i aviá un òme a Forcaric amont que anava a La Crosetaz vendre los fromatges; lo paure òme aviá un panièr negre amb'una guirba aquí e fasiá los fromatges fresques, d'aqueles fromatges fresques; e los anava vendre a la Croseta; e caliá sautar la barca aval a Robergon; e alara atrapèt un rainard aquí per la rota, crebat; diguèt: ­ ² diable de rainard ! es crebat, aquel rainard ! ² e lo trapèt, lo rainard, per la coeta; e lo metèt dins lo panièr ambe los fromatges; mès que, colhon ! lhe manjèt totes los fromatges e sautèt de dins lo panièr; quand soguèt a la Croseta, i ajèt pas cap de fromatge; e se n'anguèt lo rainard; e en camin, trapèt lo lop; lhe diguèt: ­ ² sabes que me soi plan regalat ! ai plan manjat de fromatges aquí e ai lo ventre ben plen ! ­ oi ! bogre ! tu as manjat de fromatges ! mès ieu ara te vòli manjar, tu ! ­ non ! non ! non ! lhe diguèt, me manjes pas ! ² ­ lhe diguèt: ² te cal anar aval, passarà un òme, sautarà la barca, portarà un panièr e fai lo mòrt aquí, fai lo crebat aquí, sus la rota: t'atraparà per la coa, te metrà pel panièr, ­ es plen de fromatges ­, los manjaràs ²; mès que, quand tornèt descendre, aquel òme, que trapèt aquel lop jagut per la rota: ² a ! lhe diguèt, tu, coquin ! vò(l)s faire coma lo rainard ? ² ­ trapèt una barra e l'estarrufèt, e lo paure colhon, l'autre se 'n risiá; es estat un rusat tota sa vida, lo rainard. *** **T056 *t Lo rainard de la Gravassa *i Evelyne Roustit *l Paulinet 81 F *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.202-205 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées alara èra alo rainard qu'èra a La Gravassa alai; un jorn èra partit per anar véser se trobava quicòm; aviá sos drollons pichons e trapèt una pola a la Barraca; alara se 'n va amb' aquela pola; davalava tota la ribièira aquí; e vejèt dos òmes que mossavan per un camp, lo paire e l'enfant; e lo paire diguèt a l'enfant: ² ten ! ten ! ten ! vei ! vei lo rainard que pren una pola ! ² e la pola diguèt al rainard: ­ ² demanda-lhe s'aquò los regarda ! ² ­ e lo rainard se met a faire: ² aquò vos rega ... a ... a... rda ? ² e la pola se n'anèt al galòp e nimai n'ajèt pas besonh de la tornar cercar ! *** *T057 *t La trida *i Marthe Carayon *l Masnau *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.202-205 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d (1) exercices de morphologie nominale: la trida a de tridons; la rata, de ratons; lo mèrle de merlons; la catla de catlons; la cata de catons; la rainard de rainardon; la loba de lobatons; la rata ratona; fai una ratonada; la cata catona; a facha una polida catonada; una nisada de tridons aquò fa una tridonada (2) exercice de morphologie verbale: aquels tridons, los me manjariès ? manjariás? los me batejariètz per res ? los me balhariátz a ièu, per los batejar ? deveriátz las me balhar totas a ieu ! ; sapiguèt PT3 = sapi(gu)èt; depièt PT3 de dever "devoir" (3) lexique rascanhar "égratigner" un còp i aviá una trida qu'aviá una nisada de tridons ­ mès polits, èran polits, res de pus polit ! e èra contenta, aquela trida ! cantava, s'arrestava pas de cantar: ² tirolira ! tirolira ! ² del matin al seras, cantava; nòstre guèine, que se promenava empr'aquís: ­ ² m'enfin, diguèt, de qué diables se passa que cante tant uèi aquela trida ? cantava pas d'abituda; te cal anar véser per veire ²; alara partís cap al cirèis, ­ perqu'aviá fach un nis sus un cirèis, se plantèt aval en bais, lhe faguèt: ­ ² ten ! de qué as uòi, trida, que tant cantes ? siás ben plan contenta ! ­ O ! se sabiás se siái contenta ! amai ba pòdi èsser, e ! ai una nisada de tridons, ­ mès polits ! res de pus polit ! ­ a ! e ben ! amai ieu siái content per tu; mès los as batejats, aqueles tridons ? lhe diguèt lo guèine. ­ O ! non ! pas encara, mès res ne prèssa ! ai leser ! ba farai quand seran pus grands ! ­ ten ! se vò(l)s los me balhar, ieu te porriái faire aquela operacion ! te costariá pas res, vai ! ­ O ! tu, siás tròp coquin per faire ambe ieu, los te vòli pas balhar, perqué los me manjariás ! ­ figura-te que los te manjarai ! los te manjarai pas ! apès, s'as paur, ten ! balha me pas que lo pus pichon, veiràs, qu'aurem lèu fach ! ­ la trida diguèt: ² te demanda pas que lo pus pichon, lo lhe pòdes ben balhar; riscas pas gaire ! se te manja aquel, n'as maites ! ² lhe te fa passar lo tridon, aquí, lo pichon, lo pus aganit; e alara lo guèine lo te pren aquí dins las patòtas, lo te fa sautar, lo te fa amusar, lhe fa de boniments; lhe dis: ² tu es bien joli; je te baptise; je t'appelle tridou et tu suivras ta descendance " ­ e allez ! quand ajèt fach totes sos rasonaments, lo tòrna far passar a sa maire; la traida, aund vejèt quer lo i aviá plan careçat aquí, que lo i aviá batejat, èra contenta; lo te met dins lo nis aquí tornar ambe los autres, èra plan al caud ! e lhe fa: ² veses ben, cabornassa, que se los m'aviás totes balhats al còp, auriam finit, seriás tranquilla, al mens ! ² enfin, lhe faguèt talament de boniments que se decidèt a lhe far passar los autres; gardèt lo pichon e balhèt los autres; quand los tenguèt aval, nòstre guèine, los te fa sautar un moment aquí sus las patas, mès durèt pas longtemps aquela ceremoniè; los t'ajèt lèu empusats: un còp de gòrja ! davalèt tot aquò, e vite fach ! quand vejèt aquò, la paura trida: ² ba t'aviái ben dich que los me manjariás ! siás un "vilain" ! siás un salòp ! te vòli faire escridassar pertot ! vales pas res per res ! ² e se metèt a plorar, nòstra paura trida, e plorava, plorava ... e nòstre guèine se 'n fotiá plan mal, aviá lo ventre plen; se n'anguèt tornar pels bòsques en aval e la trida plorava, contunhava de plorar, arrestava pas; talament que èra aval al fons del prat e i aviá una bòria amont; i aviá una canha que - sabètz, lhe fasiá la guèrra sovent, al guèine ! quand lo sentissiá empr'aquís, lhe te fasiá faire de bravas galopadas; e l'apelavan la "canha de la Rescanha"; alara diguèt: ² te cal anar veire, per veire de qué a aquela trida, que tant plore ²; davala aval al fons del prat; lhe fa: ­ ² de qué as, trida ? cantavas après, e ara ploras ! de qué t'es arribat ? ­ O ! se sabiás ! se sabiás ! lo guèine es vengut aquí, m'a dich que me voliá batejar los tridons, mès los m'a totes manjats, aquel "vilain" ! ­ O ! es pas dificille ! se te fas ambe lo guèine ! amai tu, te manjarà ! mès veiràs ! te vòli ensenhar un remèdi; te cal tornar metre a cantar; e tornarà lo guèine, vai ! creirà que n'as faches maites, tornarà! ­ O ! cossí vò(l)s que faga per cantar ! fau pas que plorar ! ­ e ben ! te cal issajar, issaja ! e apèi, diràs qand arribarà lo guèine, lhe diràs: ² ai una bona novèla a t'anonçar, sabes pas que cante ? canti perqué i a la canha de la rescanha qu'a crebat amont; es espatada amont pel sòl; a lo ventre al solelh; e totas las moscas lhe van dins la gòrja ": ­ " e ben, ba lhe dirai ²; e alara se met a cantar, la trida, issajava; fasiá: "ti-i-ro-li-ra, ti-i-ro-li-ra ! ² cantava, plorava, ba fasiá tot; sabiá pas cossí ba virar; cantèt un moment, apèi s'arrestèt; lhe tornèt; al bot d'un moment, nòstre guèine se tòrna amenar, pardí ! èra sens vergonha; alara lhe diguèt: ­ ² de qué as, trida ? tòrnas cantar ? n'as faches maites de tridons ? veses ben qu'aviás pas besonh de tant te lamentar: n'as maites ! ­ O ! non ! canti pas per aquò, mès se sabiás de qué siái contenta ! i a la canha de la Rescanha qu'a crebat ! es amont, al fons del prat ! te bada un palm de gòrja ! se sabiás ! ­ es vertat ? lhe fa lo guèine; e ben ! veiràs que ieu lhe 'n vau faire una de cauda, perqué m'a fach sovent galopar; veiràs, que la te vau soanhar ! ² e nòstre guèine se 'n va veire la canha de la Rascanha; la te vejèt aquí, tota crebada, tota espatada; alara, de qué fa Monsur lo guèine ? te baissa las calças, e lhe s'esparraca aquí sus la gòrja per n'lhe 'n faire una cauda, coma aviá dich; mès sosquèt pas mòrta la canha de la Rascanha ! quand lo te vejèt arribar aquí ambe sas patèrlhas totas redondas, soguèt lèu desrevelhat ! e alara, per exemple, n'lhe 'n fiquèt une brava mordissada ! me pensi que lhe devián pas escòire las cuòissas; las lhe depièt gratar; e depièt pas mai pensar de tornar veire la trida, surament. e clic-clac mon conte es acabat ! *** *T058 *t Las cabridetas *i Marthe Carayon *l Masnau *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.202-205 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d (1) exercices d morphologie nominale: una cabra doblèra - de dos ans - a faches dos cabrons; dab carn de cabron fan una bona cabronada: una bessonada de cabrons; fan una brostada dambe una piala de brost; una genestada dambe una piala de ginèstes; fan una lachonada dambe carn de lachon; una tessonada damb carn de tesson; una calhonada ambe carn de calhon; dambe lach de craba, fan una brava lachonada; dambe garrons de tesson, una bona garronada; dambe tripons, une brava triponada; dambe condeas e conedons, una bona codenada, ambe una garlòpa, pòdon far una garlopada de lenga; dab una cotèla que tpican l'esquiau; dambe ua madena, fana ua padenada o un padenat. un còp i aviá una cabra vièlha qu'aviá fachas doas cabridòtas; èran polidas; e las aviá mesas amont a la jaça del Pebr; e cada jorn partissiá ela; anava manjar d'èrba e apèi anava faire un pauc de brost; e davant de partir, lhe fasiá las recomandacions; lhe disiá: ² ieu me 'n vau; tornarai aqueste seras, mès vos cal agachar d'èstre bravas e de drobir pas a n'impòrta qual, perque tenplan seriá lo lop e vos manjariá; ieu, quand arribarai, aqueste seras, tustarai a la pòrta e vos dirai: ² cabridòtas ! cabridòtas ! drobissètz me que vos pòrti de lacheta e de brosteta ! ² ­ alara me drobiretz ". ­ e ben ! mamà, e ben ! ² e allez ! la cabra passa la pòrta en lhe diguent: " a n'aqueste sera ! al reveire ! ² tantlèu que la cabra èra partida, aquelas cabridòtas a sautar empr'aquís sus la taula, sus las cadièiras; fasián de pets en l'aire juscas al plafond, e quand èran plan lassas, se jasián e fasián un som; e lo ser, quand la cabra arribava, lhe tustava a la pòrta e lhe fasiá: " cabridòtas ! cabridòtas ! drobissètz me, que vos pòrti de lacheta e de brosteta ! ² ­ a ! sabes qua fasián a la pus degordida, la prumièira que drobissiá la pòrta; e lhe sautavan al còl e se despachavan de de penjar apèi a la somessa: e èran aquí que tetavan ! que tetavan ! sabes que se regalavan e brandissián la coata de tant que i aviá de lach; e après, quand èran plan sadolas, se jasián aquí al pè del fuòc, ambe la cabra; e racontava çò qu'aviá fach dins la jornada; e apèi fasián un som; e lo lendeman matiin, tornar parel(h), tornavan tetat; e la cabra se n'anava; e totjorn lhe disiá: " mesfisètz vos del lop, drobiguètz pas ! ² ­ las cabridòtas començavan de lhe languir dins aquela jaça amont; èran curiosas; volián issajar de metre lo nas defòra, mès agachèron pas que per la carretièira; un seras, entendèron qualqu'un que tustava a la pòrta: ² tòc ! tòc ! ² ­ diguèron: " ten ! mamà qu'arriba ? mès qu'arriba ben de bona ora aqueste seras ! O ! non ! te drobissèm pas, perqué comprenèm qu'es pas nòstra mamà. Deves èstre lo lop e nos manjaràs. Te drobissèm pas, vai te 'n ! vai te 'n ! ² nòstre lop ­ pardí ! vejèt que l'avián conegut; insistèt pas e se n'anguèt; en camin, un pauac pus lènh, te trapa lo guèine que se rodava tanben enpr'aquís; lhe fa: ­ ² d'ont venes, coma aquò, mèstre lop ? - O ! se sabiás ! ai trapada una nisada de cabridòtas mès aquelas coquinas m'an conogut e m'an pas volgut drobir; m'an dich que parlave tròp negre, que la sèuna mamà parlava pas coma aquò. ­ O ! es pas dificille ! ambe ta gròssa voès, tu ! mès, te vòli ensenhar: i a un manusièr aquí, que es en tren de garlopar de fustas o de planchas; lhe te cal anar; lhe te cal dire que t'aminciga la lenga, coma aquò, parlaràs pus clar, e te drobiran après. ­ e ont es, aquel manusièr ? ­ O ! es aquí, pas lènh; ten ! vèni ambe ieu; lhe te vau menar ²; e allez ! partisson totes dos cap al chantièr del manusièr; arriban aquí e lhe dison: ­ ² bonjorn ! bonjorn ! venèm vos demandar un servici, se porriètz pas nos fotre un còp de garlòpa aquí sus la lenga per que trapi que l'ai tròp espessa: pòdi pas parlar. ­ O ! s'es pas qu'aquò, ten ! met-la aquí sul banc; la t'aurai lèu afinada ²; e nòstre lop t'estira la lenga sul banc del manusièr aquí e lhe te fot qualques braves còps de garlopada; paure monde ! te 'n tombava d'aqueles lambèus ! i fasiá mal, e ! mès disiá pas res perqué sabiá que auriá apèi las cabridòtas; e allez ! partisson tornar: ² merci ! al reveire ! ² lhe fa; e se 'n va cap a l'ostal de las cabridòtas, cap a la jaça; quand sosquèt amont, te tusta a la pòrta: ² tòc ! tòc ! cabridòtas ! cabridòtas ! drobissètz me, que vos pòrti de lacheta e de brosteta ²; aqueste còp, las cabridòtas vejèron qu'èra a pus près l'ora que sa mamà arribava; e coma que parlava fin, ba creguèron; lhe te dobriguèron la pòrta: paure monde ! quand vejèron lo lop qu'arribava sus la pòrta, se reculèron, s'amaguèron pertot empr'aquís, ­ sabián pas ont se metre de tant qu'avián paur ! mès mèstre lop te tampa la pòrta e ajèt lèu fach, e ! de las emponhar una après l'autra; las te davalèt coma aquò; e après, èran aquí en penitença dins lo ventre del lop, lhe vesián pas res, entendián pas res; dins aquel temps, lo lop, qu'èra plan sadol, s'installa davanat lo fuòc aquí, ambe lo ventre plan espatat e la cabra s'amena; vei la pòrta dobèrta: ² O ! diguèt, que se deu èsser passat aicí ? i a quicòm de nòu ! ²,pardí ! quand vejèt que la pòrta èra dobèrta, que lo lop èra alà espatat davanat lo fuòc diguèt: " O ! e ben ! comprèni ! ² mès soguèt rusada; tampèt la pòrta, lo lop posquèt pas partir; e te trapa lo margue de la balaja; lhe te 'n fot un brave còp sul cap tant que dormissiá aquí; e, tant qu'èra assomat, trapa la gròssa cotelassa e lhe te drobís lo ventre de fons en cima: e las cabridòtas sortiguèron; sabes qu'èran contentas de tornar veire sa mamà; lhe demandavan perdon, lhe disián: ² O ! mamà! avèm pecat, mès lhe tornaram pas ! ² e après que faguèron ? levèron la pèl del cuol sul cap, al lop, coma a un lapin; e la metèron a secar amont sus la jaça del Pebre, e, cada jorn amont, se seca aquela pèl; d'aquí que siaga seca, piei, n'lhe 'n faran un mantèl o una descenta de lèit. e clic-clac mon conte es acabat. *** *T059 *t Los miusiciens de Brèmas *i Enric espitalièr né 10901 à Roucayrols (commune de Villeneuve-sur-tarn); % Le Teillet *l Roucayrols ; décédé 1987 *d 1980 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.220-223 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées un còp i aviá un vièlh ase qu'aviá plan servit sos patrons, e, quand soguèt vièlh, lo fotèron defòra; e se n'anèt; manjava apr'aquí lo bòrd dels d'aquò's coma podiá; en cors de rota, trapèt lo can, ­ magre que podiá pas a pena córrer ! e l'ase lhe diguèt: ­ e ont vas, tu ?­ ­ O ! lhe diguèt, m'an fotut defòra, ara que siái vièlh; pòdi pas far res pus; e alara, me 'n vau ganhar la vida coma porrai. ­ e, se vòs venir, te prendrem ! ² e partiguèron totes dos; e contunhèron sa rota; arribèron un bricon pus luònh; trobèron un cat: ­ ² e de que fasètz aquí totes dos o tres ? ­ e ! nos an fotut defòra ! ­ e, ara ieu pòdi pas trapar cap de rat que lhe vesi pas, e me 'n vau ganhar la vida coma porrai, diguèt. ­ nautres es parelh ... t'anam ... se vò(l)s venir, te p(r)endrem ²; e partiguèron; e, pus luònh, trobèron lo pol(h); o pol(h) èra atanben (sus) lo bòrd de la rota e ... lhe diguèt: ­ e not anatz coma aquò ? ­ e ben ! quand òm es vièlh, deguns vos agacha pas, e nautres nos n'anam, e coma porrem, ganharem la vida ²; e se n'anèron; alara, quand soguèron totes quatre o cinc ensemble, diguèron: ­ ² per ganhar la vida, nos caldiá faire los musicièns de la vila de Brèmas . ­ e ben ! ² e se n'anèron tranquilles; e arribèt lo ser; diguèron: ­ ² i a un ostal alà; lhe nos cal anar; i a un lum; veirem de que se passa ²; ambe tot aquò, tot tampat, mès i aviá la fenèstra dobèrta; l'ase diguèt al cat:  ² tu que siás degordit, me montaràs dessús e ieu me quilharai per la murralha e tu, al cap de las aurelhas, veiràs de qué i a ² _ aquel monde qu'èran dedins èran de volurs; vejèron aquelas bèstias d'aquò's; n'ajèron una paur fòla, fotèron lo camp defòra totes tant que podián córrer, e voilà ! e diguèron: ² ara, podèm dintrar, i a pas deguns pus ! ² dintrèron, faguèron lor sopar, e tranquilles, diguèron: ² ara, anam dromir ²; alara lo gal diguèt: ² ieu vau me metre sus la barra de la cheminèia, del cremalh ²; lo cat diguèt: ² ieu me vau metre sul fogairon ambe las cendras "; lo can diguèt: ² ieu me vau metre darrèr la pòrta ²; e l'ase diguèt: ­ ² ieu me vau metre al pè del fomarièr ²: alara aquò soguèt tranquille; aqueles volurs tòran arribar; vèson pas de lum, pas res; diguèron: ² nos cal agachar melhor ²; diguèt: ² ieu vau davalar per la chiminèia e veirai se i a qualqu'un ²; alara, passa per la cheminèia per dessús; quand soguèt a la barra del cremalh, lo gal qu'èra aquí, a còps de bèc, lo devorava; sauta per tèrra al fogairon: lo cat lo grifèt; e se n'anava per la pòrta: lo can, qu'èra al pè de la pòrta, lo mordís pels talons; e drobiguèt la pòrta, se n'anèt; al fons de l'escalièr, i ajèt l'ase que del còp lhe fotèt un levat de cuol, lo fotèt per tèrra; diguèt: ² anguem nos 'n, que tot aquò es hantat ! a a pas res a faire ! i a de monde pertot que te devòran ! ² e dempèi, fan los musicièns de la vila de Brèmas. *** *T060 *t Los musicièns de Brèmas *i Gustave Durand né 1902 au Bousquet (alors commune d'Ambialet, à présent commune du Fraysse) *d 14 novembre 1980 *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.224-225 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d syntaxe: commentaire de la syntaxe de la consécution: èra tant vièlh que podiá pas tirar; syntaxe de l'expression de la personne indéfinie PR7, très différente de la personne inclusive P4 anam far musicièns, nos autres totes; verbe réfléchi fotre lo camp se 'n fotre lo camp: se 'n fotèron totes lo camp; organisation d'un récit au PT; constatation de l'existence de lexies complexes se_fotre_lo_camp = anar_se_n, portées au dictionnaire des expressions figées (dictionnaire personnel de l'élève: carnet d'apprentissage, agenda); illustracion de la construction attributive avec verbe support far; far maçon; far païsan; far curè; far musicièn; prière de ne pas prêter attention à la notation du polymorphisme et à ses rapports à la graphie normée /se bOs ben'i te pendr'Em/; la décision prise a pour objectif de faciliter l'indexation par l'élève dans sa propre représentation de l'attache des formes aux vocables ou lemmes; syntaxe de l'hypothèse: se voliás venir, te (prendre) X; double représentation (Focus) du Pr objet personnel ME: ieu; lo: el; tu: te; los: els; identification du rapport forme/fonctions sémantiques et syntaxiques de LHE (lhe, ie): personnel et impersonnel, fréquent avec VDIR: lhe diguèt, lhe diguèron, lhe faguèt; constituer un fragment TOPIC1 : ase, puis un fragment TOPIC2 can etc..., en déterminant des régularités de construit de ces fragments: présentation des caractères; dialogue; commenter l'asymétrie de construction maites/ un: topic1ase; topic 2 can etc...; commenter le construit trapèt tornar / tornèt atrapar; réunissez les fragments qui introduisent de nouveaux TOPICS; [ase; ca, gat ... n+1 = la monina ], autant de pièces d'un scénario de grammaire de scènes ou sous-scénarios, dans une grammaire d'histoire; vérifie que tu a bien assimilé vautres : vos autres; nautres = ; si vous voulez consulter une leçon sur les relatives en occitan, franaçais pour voir comment cont traitées les relatives, consultez l'étude "Relatives en occitan en GF" d'A. Razky ; syntaxe de la causalité: parce qu'il ne pouvait pus tirer, on parler de le tuer etc.. @ *v paur, s. f. sg. abstrait, "peur"; paurs "êtres qui font peur"; fantômes (pluriel deictique) DISCUSSION DE CES PROPOSITIONS Exemple : le rapport ne ... maites = en /... beaucoup n'a pas été explicité; or il faut désambiguïser NE dans tous ces textes, très tôt, pour éviter les confusions (négation; quantifiant personnel; impersonnel; élément de lexie composer se n'anguèt) Exemple : ne trapèt maites, de camaradas: d'une analyse, on pourra induire: < a cadun, a cada camarada, disián totjorn la mèma causa: ² ... ² >: rapport totalité/distributivité (grammaire) Plus important que le rapport maître-élèves, c'est un rapport élève-élève que l'on tend à privilégier, en conformité avec des instructions reçues des Sciences de l'éducation (J. Fijalkow) Nous aimerions notamment que ceux qui critiquent le projet (projet sans base, sans toit etc... en apportent la démonstration très méticuleuse et formulent des propositions; faute de quoi leurs critiques ne seront pas prises en compte un còp i aviá un ase qu'èra vièlh, vièlh, podiá pas tirar lo carreton; parlavan de lo tuar e se 'n fotèt lo camp; e alara, en rota, ne trapèt maites, de camaradas; diguèt: ­ ² ont anatz, camaradas, coma aquò ? ­ anam a Brèmas far musicièns; se vò(l)s venir, te p(r)endrem. ­ me podètz ben préne ieu. ­ e ben, lhe diguèron, vèni ² e lo can podiá pas pus virar las vacas; parlavan de lo tuar tanbèn; se 'n anguèt; e trapèt totes aqueles autres pel camin, aqueles camaradas tornar. ­ ² anam a Brèmas far musicièns. ­ e ben, me podètz préne ieu ­ e ben, lhe diguèron, vèni; vèni tu coma alos autres: i a de plaça per tu ². lo cat podiá pas pus trapar los rats; parlavan de lo sagnar; e se n'anguèt; e lhe diguèron: ­ ² anam a Brèmas farmusicièns totes, se vò(l)s venir, te p(r)endrem ² ­ e ben, vau venir, lhe diguèt, ambe vautres ² lo gal podiá pas mai galhar las polas; parlavan de lo tuar tornar; se n'anguèt; alara trapèt los autres totes pel camin; lhe diguèron: ² te cal venir ambe nautres, faràss musicièn a Brèmas coma nautres ² e quand soguèron a Brèmas alà, a n'aquel ostal disián que i aviá de paurs; e diguèron al cat: ­ ² tu, cat, te metràs pel fuòc per las cendras; tu can, te metràs jos la taula; e tu, ase, te metràs darrèr la pòrta pr'aquís, e tu, gal, en amont naut sus un arbre ² ­ e ben ! ² ­ alara i ajèt una monina al pè del fuòc ­ qu'èra lo Drac qu'apelavan ­ lo Diables; lo cat qu'èra per las cendras lhe fotèt un grifal per las maissas; lo can qu'èra jos la taula lhe fotèt un mordissal per las cambas; e l'ase, qu'èra darrèr la pòrta, l'envoièt, lhe fotèt un còp de pè pel cuol, l'envoièt al mièg de l'escalièr; e lo gal qu'èra sus l'arbre amont cridava: ² quiquiriqui ! arrestatz o coquin ! ² e clic-clac mon conte es acabat; es passat per un escalièr de veire, que i a pas res a creire. *** *T061 *t Lo porc Pincon *i Louis Souyris né 28 juillet 1904 au Terral (commune de Miolles déccédé 1982 *p agriculteur *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.226-229 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées a n'aquel ostal ne soanhavan pas gaire de pòrcs, ne soanhavan pas qu'un per far masèl; mès podètz creire que vos garantissi que n'èra pas malerós; èra soanhat coma un mainatge: alara veniá polit pardí, en efèt; e, un bon jorn, entendèt que parlavan entre eles; e l'òme disiá a la femna: ² ieu cresi qu'es pron prèste, lo nos cal tuar, lo nos cal tuar deman ² ­ e ben, es entendut ²: alara aquò èra decidat; mès que lo pòrc Pincon entendèt, e se met a fotre de còps de nasses a n'aquela pòrta, e dringa dranga ! finiguèt per la drobrir e desraba defòra; e pus luònh alà, te trapa lo pola Pia; fasiá: ² caracacaca ! caracac ! ² ­ ² de qué as, pola Pia ? lhe diguèt, siás ben fòrt contenta, uòi ! ­ O ! ... lhe diguèt, me cal plan cantar, que es lo darnièr jorn, paure enfant ! pareis que nos devon tuar totes dos deman e nos fotran dins la pairòla ensemble. ­ O ! ieu, lhe diguèt lo pòrc Pincon, me 'n vau; se vò(l)s venir, farem camin ensemble. ­ e ben, ça mème ²; pus luònh, trapèron l'auca Crestiena; fasiá: ² ca ... ac, ca ...ac ! ² ­ ² e qué fases aquí, de qué cantas ? ­ es lo darnièr jorn, lhe diguèt, paure ! deman nos tuan totes ! ­ O ! lhe diguèt, nautres lhe demoram pas: se vò(l)s venir, vèni, mès nautres lhe demoram pas ²; e pardí ! tot aquò fot lo camp; aviá paur, lo pòrc Pincon; i anavan a grand batant, sabes que tirava ! la pola Pia de per lhe téner per darrèr, fasiá ambe las patas e las alas tant que ne podiá, e l'auca èra pus luònta alà; tot d'un còp comença la pola Pia de se fachar, lhe diguèt: ­ ² pòrc Pincon, siái lassa ! ­ anem ! lhe diguèt, mònta sus l'esquineta que te farai una pauseta ! ² e l'auca, quand vejèt que la pola èra tant plan: ­ ² pòrc Pincon, siái lassa ! ­ mònta sus l'esquineta, lhe diguèt, te farai una pauseta ! ² e totas doas amont a chaval: e lo pòrc Pincon se n'anava; corriguèron tot lojorn; sus la boca de la nèit, se sarrèron d'una cabana aquí, que anava èsser nèit, e decidèron de dormir aquí; mès la pola diguèt al pòrc Pincon: ­ ² auràs pas de palha per te jaire, tu ! ­ O ! lhe diguèt, te socies pas, quatre còps de nasses aquí per tèrra, plani, e aquí lo lièch fach ²; ela lhe diguèt: ² ieu, s'agís que i aje un tanòc que me lhe pòsca arrapar dessús aquí, siái fòrt bien ²; e l'auca diguèt: ² vos 'n faguètz pas per ieu, ieu "sitot" arribat, pausi lo cuol per tèrra e tot va plan ²; e alara dormiguèron aquí, tranquillament, coma de ministres; e lo lendeman, tornèron sortir aquí dins lo bòsc e cadun cercava ça qu'aviá besonh per manjar; e dempei lhe son. clic-clac, cresi qu'ai acabat. *** *T062 *t Cromiron e Cromiròta *i Marthe Carayon *l Masnau *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2, Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp. 230-233 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées aquò èran dos erisses que se semblavan coma doas gotas d'aiga; i aviá la maire e l'enfant: Cromiròta e Cromiron; èran uroses totes dos, avián un jardin aquí plan entretengut; e lhe fasián tot aquí; avián per manjar çò que volián; un jorn que Cromiron èra anar cercar un pòrre per far la sopa, se mainèt que qualqu'un i èra anat lhe panar una ensalada, amai qualque caulet; lhe dis: ­ sabes, i a nòstre jardin qu'a fach enveja a qualqu'un ! ­ ba creses ? O ! benlèu non, ba t'a semblat ! ­ m'a pas brica semblat perqué i aviá de fuòlhas rosegadas e de fresque; mès vas véser ! vau anar montar la garda e vau survelhar per veire qual es que ven manjar nòstra ensalada. ­ e ben , vai lhe, se vò(l)s, mès siásques prudent, e ! quand mèmes ... ! ² partís al jardin, s'amaga darrèr o tèrme aquí ­ perqué i aviá un tèrme que partatjava amb'un camin; s'amaga e espèra, espèra; al bot d'un moment, que vejèt pas ? nòstre lapin qu'arribava aval ambe sas aurelhas quilhadas, la coeta tanben; e fotiá de pets a drecha, a gaucha empr'aquís: un còp una carròta, un còp un caulet, un còp una ensalada; e al bot d'un moment Cromiròn se decida e s'avancèt; e lhe diguèt: ­ ² mès de quane drech venes te promenar dins mon jardin aquí ? m'as pas demandat la permission ! ­ O non ! mès me promèni un pauc pertot; trapi la vida ont pòdi. ­ aquò pòt pas durar, e ! ieu trabalhi pas lo jardin pel Rei de Prussa ! e per que tu vengues me manjar tot aquí ! se vò(l)s, ten ! anam faire un parí; anam faire la corsa; e lo que ganharà aurà lo jardin, pardí ! ­ e ben ! se vò(l)s ! ­ quand mèmes, davant de faire lo parí, me cal dire aquò a ma maire; es pas al corrent d'aquò; ba lhe me cal dire; fasem pas res un sens l'autre ²; mès quand diguèt aquò a sa maire, qu'anava faire la corsa ambe lo lapin; lhe diguèt: ­ ² paure malerós ! de qu'as fach ! e creses de ganhar, tu, ambe tas patòtas cortas ? lo lapin, en mens de res, t'aurà lèu escampat ! serà lèu a la cima ! te ganharà l'òrt ! e tu seràs lo paure colhon ! ­ mès non ! mamà ! veses ben ! sabes ben que nos semblam totes dos coma doas gotas d'aiga; nos coneissarà pas un ambe l'autre; e nos metrem un en bas, e l'autre en naut; e quand veirem que lo lapin arriba, cridarem "turlututu ! " direm qu'avèm ganhat. ­ enfin, se vò(l)s coma aquò, podèm ben issajar ²; alara, al jorn indicat partisson totes dos; Cromiròta s'amaga al fons del tèrme e Cromiron èra amont a la cima del tèrme, esperava que lo lapin arribèssa, pardí ! esperèt un pauc, mès arribèt lèu; e, quand arribèt, pardí ! èra tot galhard, nòstre lapinòt, qu'èra tot segur de ganhar l'òrt, pardí ! lhe diguèt: ­ e ben ! quand voldràs, siái prèste ² ­ e ben ! anguèm lhe ²; alara comptèron : " un, dos, tres ²: tot aquò demarra, paure monde ! lo lapin ne fot una derrapada que la tèrra ne fumava darrèr; mès s'arrestèt lèu; diguèt: ¹ O ! pas besonh d'anar tant vite ! l'auràs lèu ganhat, Cromiron ! ²; s'amusèt empr'aquí a dejunar, que o aviá pas fach; manjèt una ensalada; e apès se tòrna demarrar; èra prèsque a la cima quand Cromiròla lo vei arribar; alara se despachèt a faire: ² turlututú, çai siái davant tu! ² ­ lo lapin sosquèt trapat coma un pòrc; ba cresiá pas; diguèt: ­ ² O ! es pas possible, avètz trichat; i a quicòm de mai o de mens; es pas possible que m'ajes ganhat ! ­ e perqué pas ? lo temps que manjavas la carròta aval, ieu galopavi. ­ O ! nos cal far una autra partida. ­ e ! se vò(l)s, se vò(l)s ! n'avèm qu'a faire dins l'autre sens. ­ e ben ! anem ! un autre còp ! tornam partir ! ² ­ a quatre pès nòstre lapin jusca la cima amont; mès tornar parel(h), se tòrna arrestar; èra pas lènh, m'enfin èra pas arribat al bot; e Cromiron, aqueste còp, l'esperava; quand vejèt qu'èra a quatre passes empr'aquís se met a faire: ² turlututú ! çai siái davant tu ! ² e lo lapin ne creguèt pas sos uùolhs, ne tombèt de cuols; cresiái pas jamai de la vida qu'un paure eriç quatre patòtas coma aquò lo ganhèssa; ne sosquèt plan oblijat d'acceptar la pèrta del jardin; e d'aquel moment posquèt pas pus lhe tornar; metèron una clotura e sosquèt tampat; e aquí calguèt qu'anguèssa brostar de lusèrna, de falguièiras o de brugas a cò del vesin, d'aquí qu'un paure caçaire lhe flanquèssa un còp de fusil(h) per ne faire regalar una familha. e clic-clac ! mon conte es acabat. *** *T063 *t Lo fabre e las bèstias *i Céline Delecouls née Montroziès 31 12 1895 aux Plans (commune de Fréjairòlles) % Paulinet (propriété de Cotèrri /kut'Erri/ Couterry *p agricultrice; mari maquignon et agriculteur *d 1980 @ *v cubèrta s. f. sg. "hangar" lo lop ambe lo rainard e la lèbre avián decidat de far un repais; anguèron a cò del fabre; lo fabre lor diguèt: ² tu, lop, portaràs una feda; tu, rainard, portaràs una pola; e tu, lèbre, portaràs lo pan ²; lo lop arribèt lo prumièr ambe sa feda; lo fabre èra a la fòrja; aviá lo martèl al pè de l'enclutge; alara lhe diguèt: ² pausa la feda aquí; va plan ²; e lhe fotèt un còp de martèl al cap, al lop; e lo lop se n'anguèt en baissent lo cap; se 'n va jos una cubèrta alà; quand sosquèt jos la cubèrta, lo rainard arribèt; portava la pola; lhe diguèt: ² pausa-la aquí ²; la pausèt; aviá fotut lo furgon al fuòc e, avant que lo rainard partiguèssa, lhe fotèt lo furgon dins lo cuol, e se n'anguèt lo rainard; apèi, la lèbre arriba; quand la lèbre arribèt, lhe fotèt un còp de punh darrèr lo cap e se metèt a l'escorjar a la fenèstra per la manjar; lo lop ambe lo rainard qu'èran jos la cubèrta, fasián: ­ ² vei cossí la rasa ! ² e lo rainard diguèt al lop: ­ ² de qué t'a fach, a tu ?  ­ O ! diguèt, ieu m'a fotut un còp de punh sul cap que m'a estarrussat; e tu, de qué t'a fach ? ­ ieu m'a plantat lo det dins lo cuol, e encara me foïna ² e totes se 'n tornèron coma aquò, e la lèbre soguèt manjada. clic-clac passèri per un prat ambe d'esclòps de veire los copèri clic-clac mon conte es acabat. *** *T064 *t Mitat de gal *i Evelyne Roustit *l Montredon-Labessonié *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.236-239 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d indexation: la nécessité de distinguer V et Pr nous oblige à éliminer balha-los, qui serait reconnu comme unité lexicale; au profit de balha los; balha los me Mitat de gal gratava per un fomarièr; trapèt un sacat de loïs d'òr; content, fasiá ² quiriquiquí ! ² e passèt un òme; lhe diguèt: ­ ² e siái pas content per qué ai trobat un sacat de loïs d'òr ² ­ e de qué ne faràs, d'aqueles loïs d'òr ? ­ e ben, los aurai ! ­ O ! mès los perdràs: balha los me; los te gardarai, e, quand los voldràs, los te tornarai ²; e los lhe balhèt; e après, al cap d'un temps, volguèt tornar a sos loïs d'òr; solament l'òme bò z'entendiá pas d'aquela aurelha; los lhe voliá pas tornar; alara diguèt: ² e ben ! partirai , los anarai quèrre ² e partís; e en camin comença de trapar lo rainard; lo rainard lhe diguèt: ­ ² ont vas, Mitat de gal ? ­ me 'n vau a cò d'un òme que i ai prestat d'argent, ò me vòl pas tornar. ­ e ben ! pren me, ieu. ­ O ! se vò(l)s venir, mònta sus ma cropeta, te farai una pauseta ²; après, se 'n van un bocin pus lènh, totjorn contunhavan, trapan lo lop: ­ ² ont vas, Mitat de gal ? ­ me 'n vau a cò d'un òme que m'a pres d'argent, ò li ai balhat aquò, rai! mès lo me vòl pas tornar ! ­ e ben ! pren me ieu. ­ e ben, mònta sus ma cropeta, te farai una pauseta ²; après trapan una pigassa; la pigassa lhe dis: ­ ² ont vas, Mitat de gal ? ­ me 'n vau cercar l'argent qu'ai prestat a qualqu'un e lo me vòlon pas tornar. ­ e ben ! pren me ieu. ­ e ben ! mònta sus ma cropeta, te farai una pauseta ²; après trapan una ribièira; la ribièira lhe dis: ­ ² ont vas, Mitat de gal ? ­ me 'n vau cercar un sacat de loïs d'òr qu'ai prestats e los me vòlon pas tornar. ­ e ! pren me ieu ! ­ e ben ! mònta sus ma cropeta, te farai una pauseta ²; e, quand arribèron a cò d'aquel òme, lhe voliá pas pardí ! tornar los loïs d'òr; alara l'òme diguèt a la sirventa: ² vai lo metre en aval dins lo polalhièr que, a totas las polas qu'avèm e los pol(h)s, lo picaran e lo crebaran ²; e lo lhe va ficar, solament Mitat de gal diguèt al rainard: ² rainard, davala de sus ma cropeta, e fai ton dever ! ² e lo raianard se met a manjar de polas, a ne tuar, a ne manjar, lhe 'n daissèt pas cap de viva; après, lo matin, fasiá : ² quiquiriquiquí ! ² ­ l'òme diguèt: ² es pas encara crebat ? ² lhe va véser: pas cap de pola en vida ! alara lhe diguèt, a la sirventa: ­ ² trapa lo e fica lo enlà per las fedas, que lo prautiran e surament ne faran fin ²; alara bò fa; e, quand vejèt que començavan de lhe montar sus las patas, diguèt al lop: ² lop ! davala de sus ma cropeta, fai ton dever ²; e lo lop a manjar de fedas, a ne tuar, a ne manjar, n'lhe 'n daissèt pas cap; après, lo matin, çò mème se met a cantar; e l'òme lhe diguèt: ­ ² encara es pas mòrt ! vai te'n lo ficar en aval per las vacas, que las vacas n'auran lèu fach fin ²; alara lhe va; e, quand començèron de lo prautir empr'aquís, Mitat de gal dis a la pigassa: ² pigassa ! davala de sus ma cropeta ! fai ton dever ²; e la pigassa davala e còpa totas las cambas de las vacas; alara nòstre òme èra pas content de totes aqueles afars; lhe diguèt: ­ ² e ben ! mès, aqueste còp, veiràs ! vai te'n calfar lo forn plan coma cal, e lo lhe jetaràs dedins ²; e bò faguèt; e quand Mitat de gal soguèt aquí, que començava de se brutlar un bricon, diguèt a la ribièira: ­ ² ribièira ! davala de sus ma cropeta, fai ton dever ²; e la ribièira davalèt, atudèt tot lo forn; e l'òme, calguèt que lhe tornèssa los loïs d'òr; i ajèt pas res pus a faire. cric-crac mon conte es acabat passèt per un escalièr de veire res a creire *** *T065 *t Mitat de gal *i Emilie Roustit *l Montredon-Labessonnié *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp.240-243 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées Mitat de gal gratava per un fomarièr; trobèt una topinada de loïs d'òr; just lo filh del rei passava; lhe diguèt: ­ ² dona la me, aquela topinada de loïs d'òr. ­ O ! mès la me tornaràs. ­ O ben ! la te tornarai ²; bon ! Mitat de gal balha aquela topinada de loïs d'òr al filh del Rei; solement jamai la lhe tornava pas; finiguèt un jorn per dire: ­ ² O ! la me tòrna pas; la vau anar quèrre ²; se met en rota per anar a cò del Rei; en camin, trapa lo rainard. ­ ² bonjorn, rainard ! ­ bonjorn, Mitat de gal ! e ont vas coma aquò ? ­ me 'n vau a cò del Rei; vò(l)s venir ? ­ tanplan ²; se 'n van; pus lènh, trapan la ribièira: ­ ² bonjorn, ribièira ! ­ bonjornn Mitat de gal, bonjorn, rainard ! e ont anatz coma aquò ? ­ anam a cò del Rei, vò(l)s venir ? ­ tanplan ²; totes s'acaminan; pus lènh, trapan las abelhas: ­ ² bonjorn, abelhas ! ­ bonjorn, Mitat de gal, bonjorn, ribièira, bonjorn totes; ont anatz coma aquò ? ­ anam a cò del Rei, vò(l)s venir ? ­ tanplan ²; se 'n van; solament coma s'aprochavan del castèl, Mitat de gal lor diguèt: ­ ² mès lor farem paur de véser tant de monde; caldriá nos amagar ²; los metèt dins lo d'aquò's de las cauças e arriba a cò del Rei; lo prumièr ser, lo Rei diguèt: ² anèit lo vos cal trapar; lo metretz ambe las polas o ambe d'autres pol(h)s: lo picaran, lo tuaran !² ­ va plan ! lo ser, lo trapan, lo meton ambe los pol(h)s; quand los pol(h)s comencèron de lo picar empr'aquís: ² rainard ! sortís de mon cuol que i a prèssa ! ² ­ lo rainard sortís, tua totes los pol(h)s; lo matin, lo Rei: ­ ² sirventa ! lèva-te ! vai te 'n véser de qué fa Mitat de gal ! ² la sirventa se lèva, torna: ­ ² mèstre ! Mitat de gal canta sus las pòstes e totes los pol(h)s son tuats ! ­ Jèsus mon Dieus ! cossí Diables a fach? anèt veiretz, lo vos cal trapar, lo metretz ambe los chavals: lo prautiran, lo tuaran ! ² ­ va plan ! lo ser lo trapan, lo foton ambe los chavals; quand los chavals comencèron de lo prautir: ­ ² pigassa ! pigassa ! sortís de mon cuol, fai picassa ²; la pigassa sortís e s'estarrussa totes los chavals; lo matin, lo Rei: ­ ² vailet ! lèva-te ! vai te 'n véser de qué fa Mitat de gal! ² lo vailet se lèva, torna: ­ ² Mitat de gal canta sul megèr e totes los chavals son tuats ! ² ­ ² Jèsus mon Dieus ! ba nos tuarà a totes ! anèit veiretz ! farem autra causa ! plan calfar lo forn, lo metrem dins lo forn ! aquí se poirà pas escapar ! ² ­ va plan ! lo ser, calfan lo forn, trapan Mitat de gal, lo foton dins lo forn; quand comencèt de se calfar ­ perqué lo forn deviá èsser caud ! ­: ² ribièira ! sortís de mon cuol que i a prèssa ! ² la ribièira sortís e atuda lo forn: tot lo forn demolit ! lo matin lo Rei: ­ ² vailet ! lèva-te ! vai te 'n véser que fa Mitat de gal ! ² lo vailet se lèva, torna: ­ ² mèstre ! Mitat de gal canta sus las pèiras e lo forn es demolit ! ­ Jèsus mon Dieus ! ba nos demolirà tot ! anèit, lo vos cal trapar, lo me balharetz, lo metrai per las cambas, l'estofarai ! ²­ va plan! lo ser, lo vailet, quand lo Rei anguèt al lèit, lhe balha Mitat de gal; Mitat de gal se 'n va al lèit ambe lo Rei; quand lo Rei comencèt a lo cachar, a l'estofar: ² abelhas ! abelhas ! sortissetz de mon cuol que i a prèssa ! ² las abelhas sortisson, se foton per las cuèissas del Rei; sas que lo Rei ajèt prèssa de se levar e de lor dire: ² balhatz lhe aquela topinada de loïs d'òr, que fota lo camp que lo veja pas mai ! ² clic-clac passèri per un prat e mon conte soguèt acabat ! *** *T066 *t L'agaça coa-bassa *o Céline Délecouls née 1895 *l Les Plans, commune de Fréjairolles 81 F *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp. 244-247 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d exercices sur les NP : noms de personnes et noms de lieux; changements: intra-langue et interlangue: ex. X veut se faire changer le nom de Nhanhon, sobriquet qui lui colle à la peau etc...: on imagine que le Premier Ministre dans une politique de francisation veut éliminer tous les noms occitans du bottin, à commencer par ceux de Cintegabelle et éliminer les microtoponymes occitans: Casaus a Bertruca; ou qu'au contraire le ministre de la culture a décidé de les généraliser; la loi linguistique permet à tout citoyen de choisir son nom dans la langue qu'il veut: Agaça Coa-bassa; Auca Patudassa, Latapia /lu lat'api/ etc.; profitez-en pour donner une explicaton sémantique du bâti de type N ADJ tel que ADJcomposite SPECIDF CARACT avec restriction portant sur partie du corps: lo mèrle coa-guèrlhe "queue de travers"; "qui louche de la queue"; observez attentivement l'accord en genre avec le nom du TOPIC et non avec le NCoP de partie du corps; sui vous voulez une étude plus détaillée de cette cobstructon, demandez-la; on vous dira oùu elle se trouve et comment vous l'approprier; le but est de construire une base de données départementale dans un réseau scolaire vrai et de la présenter au préfet le jour de la remise du prix de gascon du département en présence des autorités, de la presse; des instituts de label; vous pouvez imaginer un jeu de labélisation ou de délabélisation: anhèt de Paulhac // anhèt rotge de França, de Medoc etc.; bieu de bazas apelat lo cul-negre, que 's vòu cambiar nom nom e vòu lo labèl de "basadés"; on peut vous fournir des scenarios, des listes; exemple M. Enterbic, Mme. Cansalada, M. Ventrèsque e Mme. Pus du cul veulent changer de nom, parce que les noms patois ne correspondent pas à la hauteur de la fonction qu'ils occupent dans la société: Agaça Coa-bassa // agaça coa-bassa // agaça // pie PIE; si vous voulez consulter une étude sur ce processus d'implantaton ou de désimplantaton, lié à la politique linguistique, voyez Fossat (1997) Etudes: Implantation terminologique: M. Garron et Mme. Garronada que volián se fa cambiar lo nom ... un còp i aviá una agaça que voliá s'anar far cambiar lo nom; partiguèt a Paris per lo s'anar far cambiar, lo nom; e quand partiguèt trobèt una auca; i diguèt: ­ ² ont vas coma aquò ? ­ me 'n vau a Paris me far cambiar lo nom ­ e cossí ? ­ perqué m'apèlan l'agaça coa-bassa. ­ pren me a ieu, lhe diguèt, perqué a ieu m'apèlan l'aucassa patudassa. ­ met te jos mas alas e vèni ²; se 'n van pus lènh, tròban lo mèrle; diguèt: ­ ont anatz coma aquò? ­ anam a Paris nos far cambiar lo nom; a ieu m'apèlan l'auca coa-bassa. ­ e ieu l'aucassa patudassa, lhe diguèt l'auca. ­ prenez me a ieu que m'apèlan lo mèrle coa-guèrlhe. ­ met te jos mas alas e vèni ²; van pus lènh; tròban lo canard; lo canard lhe diguèt: ­ ont anatz coma aquò? ­ anam a Paris nos far cambiar lo nom; a ieu m'apèlan l'auca coa-bassa. ­ e ieu l'aucassa patudassa, lhe diguèt l'auca. ­ e ieu lo mèrle coa-guèrlhe. ­ prenètz me a ieu, que m'apèlan lo canard lo gulard. ­ met te jos mas alas e vèni ²; van pus lènh; tròban la cigònha; lhe diguèt: ­ ont anatz coma aquò ? ­ anam a Paris nos far cambiar lo nom; nos apèlan l'agaça coa-bassa, l'aucassa patudassa, lo mèrle coa-guèrle, lo canard lo gulard. ­ prenètz me a ieu, per qué m'apèlan la cigònha col-longa. ­ met te jos mas alas e vèni ²; anguèron a Paris se far cambiar lo nom; mès quand tornèron arribar a l'ostal, soguèron totjorn: l'agaça coa-bassa, l'auca patudassa, lo mèrle coa-guèrlhe, lo canard lo gulard, e la cigònha còl-longa. clic-clac passèri per un prat ambe d'esclòps de veire los copèri clic-clac mon conte es acabat. *** *T067 *t La rata dins l'ola *i Enric Espitalier né en1901 à Roucayrols (commune de Villeneuve-sur-Tarn) *d 1980 *l Roucayrols (Villeneuve-sur-Tarn) *r © Daniel Loddo.- Contes et Racontes dels Monts de La Cauna.- Gemp La Talvera 2 Anthologie du Conte Populaire en Midi-Pyrénées, 1993, pp. 250-253 et collection Son occitan digitalisé erss/clid, assoc. La Talvera, ERCVox 1998 , agissant pour le compte de THESOC (Thesaurus occitan), CNRS, CTP, IEM, Conseil Régional de Midi-Pyrénées @ *d (1) exercice de grammaire fonctionnelle GF sur prédicat/prédication: niveau de sensibilisation à la grammaire d'histoire; sur ces exercices, voyez les bases de textes Lambert, Arnaudin et les propositions d'exercices jointes; cela suppose que vous faites un inventaire des MOTIFS (THEMES, TOPICS) et que vous vous entraîniez à construire la prédication en chaîne sur le modèle du conte à énumération d'actes prédicatifs: tustar (X) - (Y, ola) (2) exercices CONJUGADOR: dans le cadre précédent, aisément traitable en grammaire dite PROLOG, intégrez un exercice à variation de Temps, Mode, Personne); exemple arribar : arriba // arribèt; vous prenez ainsi la décision de modifier le texte de base produit, d'en faire une nouvelle version. @ *v leçon de vocabulaire: écrire en occitan la recette des farinetas (demandée à la grand'mère); selon, "tabouret" : sedon R seder_se; blachin "seau d'eau" un còp lo rat ambe la rata avián decidat de far de ravas; e totorn fasián de ravas e se sarrèt de miègjorn; lo rat diguèt a la rata: ­ ² te cal anar far lo dinnar que dinnarem²; e el contunhèt; la rata arriba a l'ostal, aluquèt lo fuòc, montèt l'ola sul cremalh e fasiá fuòc; per bolegar las farinetas, que fasiá? amb'una bassina; lo selon se virèt e tombèt dins l'ola; e se neguèt; lo rata totjorn agachava quora la rata i cridava: jamai ! enfin, a fòrça de faire, diguèt: ² te cal anar veire qué se passa ²; arriba a l'ostal, vejèt lo selon virat e ambe la bassina agachèt, montèt la rata; alara lo rat se met a plorar e lo selon lhe diguèt: ­ ² de qué ploras ? ­ cala-te ! la rata ven de se negar, e ieu plori ! ­ e ben ! vau tustar l'ola ² ­ e lo selon tustava l'ola e la taula qu'èra a costat: ­ ² mès, lhe diguèt, de qué fas ? que tustes tant a l'ola ? ­ cala-te! es arribat un accident al rat, la rata s'es negada, lo rat plora, ieu tusti l'ola. ­ e ieu dansi ! ­ e ben ! ² ­ alara la taula dansava, e la pòrta diguèt a la taula: ­ ² de que fas ? ­ O ! diguèt, la rata s'es negada, lo rat plora, lo selon tusta l'ola, la taula dansa. ­ e ieu fau "tampi-dòrbi". ­ ieu vau far "monta-davala" ²; la balaja, qu'èra aquí a costat, diguèt: ­ ² de que fas, escalièr ? ­ O ! lhe diguèt, cala-te: la rata s'es negada, lo rat plora, lo selon tusta l'ola, la taula dansa, la pòrta fa tampi-dòrbi; ieu fau monta-davala. ­ e ben ! ieu me vau metre a balejar ² ; baleja que balejaràs !; lo bolangèr, qu'èra aquí a costat, diguèt: ­ ² de que fas, balajaa, uòi? que balajes tant ? ­ A ! calate ! la rata s'es negada, lo rat plora, lo selon tusta l'ola, la taula dansa, la pòrta fa "tampi-dòrbi", l'escalièr fa "monta-daval". ­ e ben ieu vau jetar la pasta per la fenèstra ²; se metèt a jetar la pasta per la fenèstra; lo que calfava lo forn, èra aquí a costat; diguèt: ­ ² me de qué fas ? jètas la ... ­ O ! diguèt, cala-te ! diguèt, la rata s'es negada, lo rat plora, lo selon tusta l'ola, la ataula dansa, la pòrta fa "tampi-dòrbi", l'escalièr fa "monta-davala", la balaja balaja, e lo nolangèr jèta la pasta ... ­ e ben, ieu, diguèt, a còps de blachin, vau atudar lo forn ². e voilà. *** *T068 *t La moleta e l'auriòl *i Emilie Roustit *l Montredon-Labessonnnié @ *d conte à mimologisme un còp pareis que i aviá una femna qu'anava portar lo dejunar als dalhaires ­ autres còps, se dalhava ambe la dalha ­; alara aviá facha una moleta; e, en camin, ­ èra gormanda ! ­ e levava tota la crosta dessús; quand se manièt, diguèt: ² O ! me dange ! presentaràs aquò als dalhaires ! que es estat pas plan aquò, quand mèmes ... ²; alara, tot d'un còp, l'auriòl se metèt a cantar: ² Se l'aviái, la virarai ! se l'aviái, la virarai ! ­ O ! diguèt, ten ! as plan rason ². Alara, virèt la moleta e se vejèt pas mai. *** *T069 *t L'agaça *i André Galtier né à La resse (commune de Curvalle) 18 mars 1930 *p maçon décédé 1990 @ *d conte à mimologisme; itinéraire Montagne- pays bas un tipe partissiá al païs bas ­ partissián a pè, autres còps, pardí ! ­; e alara deguns lhe demandèt pas per de qué s'aviá set, solament d'un veirat d'aiga; e, çò pus aimable que trapèt ... quand arribèt al païs bas, trapèt un colèga; lhe diguèt: ­ ² alara, cossí s'es passat lo voiatge ? ­ O ! s'es plan passat; mès sabes que lo monde, quand anavas demandar quicòm, te barran la apòrta sul nas e i a pas res a far. ­ O ! sabi ben ! ² diguèt: ­ ² sabes pas çò qu'ai trapat de pus amable ? ­ e non ! sabi pas. ­ e ben! aquò es una agaça; i aviá una agaça sul camin, èra en tren de picar una bosada de chaval e alara m'invitèt, soguèt pus aimabla; me diguèt: " tasta ! tasta ! " ² *** *T072 *t Lo lobatièr *i André Galtier né 1930 *l La Resse (commune de Curvalle) @ *d récit d'histoire donnée pour véridique et datée Aquò èra lo pairin que nos racontava a l'épòca que i aviá un lobatièr dins lo païs;­ demorava dins lo riu de Monaval; se passava dins l'ancien temps aquò, del temps del paire de mon pairin ­ e que se passejava dins las bòrias; e viviá de la mendicitat; e demandava per manjar, per bveure; e alara, quand lo monde lo rembalavan tròp, lhe disiá: ² bòn ! me vò(l)s pas balhar aquò: e ben ! deman, lo lop te prendrà una feda ! ² ­ e mancava pas: lo lendeman, lo lop veniá e i preniá una feda; alara lo monde lo coneissián e lhe balhavan un pauc çò que demandava; e un jorn, batián per un sol, e alara, al flagèl pardí ! ­ i aviá pas de machinas a batre coma ara ! ­; alara Fabàs passèt ­ per ça que benlèu vos ai pas dichqu'aquel tipe s'apelava fabàs ­ enfin bòn ! aquel nomat Fabàs passèt e s'aprochèt dels bateires; los bateires, istòria de lo chinar un bocin: ­ ² E ! Fabàs, vei ! as pas de lops, uòi ! ² e alara lo Fabàs lhe respondèt: ­ ² O ! ... i aurà pus lèu de lops sul sòl que non pas de vin ! ² e lo monde ba cresián pas, pardí ! e lhe diguèt: ² anatz vos 'n quèrre una botelha de vin e veiretz que i aurà de lops avant que lo vin arribe ²; e manquèt pas; qualqu'un partiguèt per anar quèrre de vin per beure pardí ! e nòstre fabàs se faguèt pas que se virar un bocin pel costat apr'aquí e faguèt: ² Oooooo!² idolava coma los lops coma aquò; e te sortiguèt un lop o dos de darrèr un ginèst apr'aquí, o darrèr un bartàs, darrèr una randalha o quicòm; e alara pardí ! lhe paguèron un còp a beure e lo daissèron tranquille bien tentendu ; e apèi, nòstre pairin contava tanben qu'un jorn un tipe s'èra perdut; voiatjaava fòrça a pè pels carreirons, pels bòsques; e èra la nuòch; e s'èra perdut, sabiá pas ont èra; e vejèt un lum; aquò àra fabàs qu'abitava jos un ròc e qu'aviá aluumat un fuòc e se calfava pardí ! e galopèt cap a n'aquel lum; en arribent aquí, vejèt un òme que se calfava al mitan ambe dos o tres lops; e lo tipe n'aviá una paur blava ! alara fabàs lhe diguèt: ­ ² E ont vas coma aquò ? ­ qu'aviá una voès grava, pareis ­ ...; lhe diguèt: ­ ² me soi perdut, me soi perdut, e cèrqui lo camin per anar ches ieu; ai vist aquel lum e soi vengut aicí ²; alara fabàs lhe diguèt€ ² bòn ! lhe diguèt, e ben, veiràs; te vau balhar Adèla aquí, passarà davant e te menarà jusca a l'ostal; mès en arribent, balha-lhe una micha de man ² ­ per la paga probablament ­; alara lo tipe partiguèt, lo lop passèt davant e menèt lo tipe perdut a l'ostal; en arribent a l'ostal, la femna venguèt dobrir la pòrta; e alara ajèt juste lo temps de dire a la femna: ² ten ! balha lhe una micha de pan ! ² la femna anguèt vite quèrre una micha de pan; comptava que la caliá balhar a qualqu'un, a una autra persona; aviá pas vist lo lop; e ajèt pas pus lèu dich aquò "balha lhe una micha de pan" que lo tipe tombèt per tèrra per l'ostal, per la cosina, e lo lop prenguèt aquela micha de pan en fitent un raunhal ²rrr!², un rotlament, e partiguèt. *** *T073 *t Lo lop e lo Néne *i Laurent carivenc né 4 avril 1924 *p tailleur de pierre *l St-Salvy de la Balme @ *d voir aussi récits techniques de taille de pierre en Sidobre granitique; Personnage en question: Cabròl, dit lo Néne, jogaire de cabra o cabreta; d'autres èran jogaires de graile; lo Néne, el, demorava a la propietat del Carlar (Sant-Salvi); i aviá de grailaires pertot dins la montanha de La Cauna, de l'Espinosa, d'Anglès, del Somalh, coma los Alberts de Granquièr (Montredon-Labessonnié) Autres còps, quand se fasiá un maridatge, i aviá de musica, i aviá los musicièns tanben; e fasián aquò ambe la crabeta; alara aquí passavan tres o quatre jorns, tota la setmana tanplan; dansavan; s'amusavan; e après, quand tot èra finit, lo musicièn ambe sa crabeta tornava partir; mès èra l'epòca dels lops aquò, èra pas sovent facile per dintrar a l'ostal; alara un ser, en tornent dins un bòsc, un lop lo lancèt; e alara, quand lo lop l'ajèt mes per tèrra, lo tipe, per se 'n debarrassar, se metèt a conflar la cabreta e a jogar; lo lop l'enterrèt ambe las fuèlhas, lhe pissèt dessús e anguèt quèrre los autres lops; quand vejèt qu lo lop èra partit, lo Néne que faguèt, ­ èra pichonas, èra petit: es per aquò que l'apelavan lo Néne ­ en quand arribèt a la pòrta de la bòria de Carlà, pas lènh de Sant-Salvi, équí, e ben ! al moment que dorbissiá la pòrta, sèt o uèit lops lhe sautèron dessús; èra ora qu'arribèssa ! e diguèt: ² sabes que me n'es arribada una, aquesta nèit ! pardon ! ² ça dis. Ne demorèt una paur fòla. *** **T074 *t Los Alberts e lo Diables *i Enriqueta Cormary *l La ramassanié (commune d'Arifat); enregistrée à Montredon-Labessonnié, où elle é"tait mariée avec Sylvain Cormary, à Fourcaric *d enregistrements: 1985-1993 fonds Cormary à Montredon-Labessonnié èra los Albèrts de Granquièr, sabes pas, que jogavan del graile, e mès que calguèt que cessèsson de jogar, que qualqu'un jogava melhor qu'eles: arrestèron e tot aquò cessèt; jogavan per de pins amont, a Granquièr, una alèia, i aviá de prats en aval, que s'e 'n anavan cap a l'Agot; jogavan aquí del graile e arrèstèron, ajèron paur: pensèron qu'èra lo Diables, pardí ! *** *T075 *t Lo Drac *i Louis Souyris *p agriculteur né 28 juillet 1904 au Terral (commune de Miolles) *l Miolles 81 F @ *d comparer avec Contes del Drac Boudou, Contes, Ed. de Roèrgue, 1989, pp. 30-31 Lo moton alara vos vau parlar del Drac, ça que m'a contat mon paure pairin realament; veniá d'una fièira de Montfranc e, a n'un camin de travèrsa, amont, ­ èra tardièr, èra nuòch ­, tot d'un còp cin o sièis motons , ­braves, grasses, supèrbes ­ se mèton al darrèr d'el e lhe fasián: ² bèèèè! ² ­ Jès ! diguèt, qual es aquò qu'a pêrdut los motons aquí ara, tant tard, qualqu'un los a perduts; te cal issajar de los davalar aval a la cabana; los clauràs aval e qualqu'un deman benlèu los demandarà; alara los fasiá: ² trroooo ! nhèla ! vèni ! ² e el davant, e los autres i anavan de per darrèr al galòp; quand soguèt a la nòstra jaça, dorbiguèt la pòrta e los voliá far dintrar; tot d'un còp, te prènon la rebordelada en aval dins lo trauc e entendèt un tapatge coma lo tròn; e vejèt pas deguns pus. ­ A ! diguèt, siás pas que tu ! e ben, fai ton camin, ieu fau lo mèune ! ² ­ perqué èra lo Drac en feda ! e aquí, i a una paissièra, nautres, dejós, que tot lo Terral i lavava la bugada; e tota la nèit lhe laissavan lo batedor aval; e alara tota la nèit entendián que tustavan sus aquel lavador: ² plim ! plam ! plam ! plim ! plam ! plam !² ­ disián: ² ten ! las lavairas lavan ! ² e ben ! èra pas que lo Drac que se promenava aquí, ­ e encara i es la paissièira ­; e se respondián amb'un autre qu'aviá Bartoire alà, dins lo rèc, e alà, lhe lavavan tanben; e tustavan, s'entendián tustar, de un a l'autre, vesètz, entendián los tustadís ... e, per lo colhonar, lo Drac, onte lavavan aval, supausi, i aurián fotut de granas de lin; se l'aviá escampat, podiá pas l'amassar ! *** *T75B *t Lo moton *i Boudou *r © Contes, Joan Boudou.- Edicions de Roèrgue, Rodès, 1989 pp. 30-31 aquel ser, lo Causssenc de la Ribièira, quand aguèt claus tot son fedum, se mainèt que mancava lo moton pus gròs; e nòstre òme tornèt partir tot sol; lo long dl rèc, pels travèrses; a cada pas, sonava: ² tetin ! bè ! tetin! bè ! ² mas respondiá pas; lo Caussenc totjorn davalava; sentissiá jà la frescura de Viaur. ² bè! bè! bè! ² una bèstia bialava darrièr lo bordugàs; lo Caussenc se sarrèt e vejèt, entravat per las romècs, un moton, un brave moton, lo seu moton; lo Caussenc lo desentravèt, mas lo moton se podiá pas téner: aviá las patas ensagnosidas; ² paura bèstia ! te vau portar ! ²...e lo Caussenc carguèt lo moton sus las espatlas puèi tornèt montar lo long del rèc; mai l'òme montava, d'ont mai lo moton pesava; lo Caussenc bufava, susava e pantugava e se plegava a se copar los rens; tot d'un còp, de l'autre costat de Viaur, una vots cridèt: ² Dracon ! òu ! Dracon ! ont siás, Dracon ? ²... sul copet del Caussenc, lo moton se brandiguèt, quilhèt lo cap e respondèt: ² soi aicí que trantoli sus l'esquina del vesin; soi aicí ²; lo Caussenc se revirèt, prenguèt vam e flòc ! jetèt lo moton al pus fons del rèc; mès davant de tocar tèrra, la bèstia se demesiguèt en fum: ² a ! a! a ! a ! ² ­ a ! a ! a ! a ! respondèt un autre rire marrit de l'autre part de Viaur; es aital que los Dracons se donavan de bon temps. *** *T75C CONTE RIME *i BOUDOU Contes 1989, p. 371-374 *t L'aucèl blu: la fond del lach; la font del vin @ *d cherchez un conte rimé dans les contes des Monts de la Cauna e comparez /l'autre jorn ieu m'arrestèri/mas lo païs es pus luènh/que las mars e las montanhas/ que las ilas, que las aigas / que los flumes e los cèls / aquí frosa l'èrba vèrda / per que i a pas que de prat / ak mièg del prat se ten la Vaca / que sonam la font del lach /d'aquí tot lo lach del mond raja /e jamai se tarís pas/ e vènon las maires joves/per s'amodar de bon lach/ e venguèt la santa vèrja/per noirir lo seu enfant/ e mai venguèt la tia maire/ las jamai tu vendràs pas ... aital cantava l'aucèl blu..... /l'autre jorn ieu m'arrestèri/mas lo païs es pus luènh / que las igas, los travèrses/que las vilas, que las gleisas/ que los batèus, que lo vent/ aquí de paissèls sostènon/d'ensirments e de rasims/ al mièg se quilha la Soca/que sonam la font del vin/d'aquí lo vin del mond raja/ e totjorn de raja mai/ e vènon los òmes lasses/qu'an trimat per lor ostal/ ne shucan del shuc que raja/e se 'n tornan en cantant/aquí venguèt Nòstre Sénher/dins la nuèch del dijòus sant/e mai venguèt lo tèu paire/mas per tu deguns ven pas/ ... /l'autre jorn ieu m'arrestèri/mas sisguèt pel darrièr còp/sus un arbre me pausèri/que sonam l'arbre de mòrt/e la mòrt del monde raja/e mai rajarà totjor/de la rama d'aquel arbre/cadun talha la sia crotz/e ne vènon, e ne vènon/de joves e ma de vièlhs/aquí venguèt Nòstre Sénher que duèi ne cantam Nadal/aquí venguèt lo teu paire/que jamai ne tornèt pas /e tu dins d'abòrrd es ora/d'anar quèrrre lo teu fais/.... /lo vent negre se levava/per escampilhar la nèi/s'atudèt la flamba clara/e la filha moriguèt/la trobèron que sarrava/dins las mans lo seu escaut/la portèron la prumièira/dins lo cementèri nòu/ /aital se clava lo conte/que clava mai d'un secrèt/belèu vos desplai lo conte/cric! crac! lo passat a trescolat/ *** *T076 *t Lo Drac *i Julien Puèch né 12 mars 1905 *l Serres (commune d'Alban) *d 1985-89 fonds Puèch à Alban @ *d exercice: faites produire les mêmes textes avec les repères toponymiques suivant pris à carte Touffailles VI.1 1930 Est et 1940 Est (82 Lauzerte) Sant-Gervasi ròc del bòscrec d'Aurinhac La cadamièra La gobeliá tuca de Sant Gervasi Tandou (La font de Tandou) Lo lavador de la font de Las Tors Caterinadèl Roudairou Boria Las tapios La seuna Rèc de Tofalhas Rèc de Bòrda-molins Castenada Foissinas las tors La peirosa Font de Bordèl Moissaguel Exercice avec la microtoponymie du pays de Boudou (constituez une base de NL en -iá de 100O NL (gérable par Prolexis) La Gulhoniá La Cufariá La Nogairiá La Pruniá La Varelhiá La Sodairiá La Regaudiá La Carrairiá La Guisardiá < amb Guisard visquèt aürosa; agèron dets dròlles, d'enfants mannats, pus rossèls e pus desgordits un que l'autre, que nadavan coma de barbèus; quand foguèron bèls, cadun bastiguèt son ostal au pè de l'ostal vielh; aquò faguèt tot un vilatge que l'apelèron la Guisardiá. > Boudou, Condes, 293 Ed. de Roèrgue, 1989 i aviá lo Drac atanben qu'apelavan: èra lo Diables; çò que fasiá, coma a un chaval, lhe tressava la crinièira que la podián pas demargar; e apèi, la tornavan demargar; ara escampava un sac de mongetas, las escampava; ­ ara escampava pas lo lin, que lo lin lhe costava tròp de tornar ramassar: èra lis aquò, e l'escampava pas; una bòria aquí al pè d'Alban atanbèn, i aviá un vailetòt que dormissiá a l'estable, e i aviá un parel(h) de vacas que una femna emblancada, cada nuòch, las apasturava ! *** *T077 *t Lunàs *i Elysée Rascol né 21 juillet 1907 à Calouze (commune de Gijounet) % La Goudarié (commune de castelnau de Brassac) *l Castelnau de Brassac èra un que s'apelava Lunàs, aquel qu'èra en prison; alara lo Diables i se presentèt, lhe diguèt: ­ ² aimariás pas de véser ta femna ? ­ e si ! ­ e ben, siái lo Drac, lhe diguèt, lhe te portarai, a una condicion: auuràs las mans ligadas darrèr lo cuol, ieu te portarai sus l'esquina; mès a la prumièira ribièira que traparem te calrà beure un còp ²; e alara lo prumièr rèc que trapèron, que i passava d'aiga, lo despausèt; alara lhe diguèt: ² te cal beure ²; e l'autre aviá las mans atacadas aquí e, avant de beure, faguèt coma aquò: ² quand n' lhe 'n a aquí coma aquí e aquí coma aquí ! ² ­ lo Diables lhe diguèt: ² Lunàs trompat que m'as ! ² ajèt fach lo signe de la crotz ! II.- EXERCICES: STRUCTURATION DU CHAMP, OBJECTIFS, METHODES, PROPOSITIONS EXERCICIS E PROTOCOL ESPERIMENTAU PERPAUSATS per l'ensenhament critic de l'occitan escriut e parlat a l'escòla de Tremp (Catalunya) per l'ensenhament critic del catalan a l'escòla de Sentein (Biros) per l'ensenhament critic de l'aranés deth bigordan (Viella, Tarbes) per l'ensenhament critic del lengadocian dins las escòlas tarnencas. critic se deu enténer coma non dogmatic. LE CONSTRUIT OCCITAN/ FONDATIONS, DE LA CAVE AU GRENIER LO BASTIT OCCITAN: de la cava au solèr Des fondations (lo pè de la hica) au toit fini (lo graèr, lo solèr) RESUMIT i a pas briga de bastit sense pè, sense hica, sense plan, sense cap d'òbra e planificacion d'un obratge; pas de bastit sense bastidors e bastissaires; mès qu'i a bastit e bastit; ua cabanassa es pas un ostau; que i a bòria e bòria; tot comença per començalhas e que s'acaba en acabalhas. Se 'n volètz saber mai, aprenguètz un pauc de musica: òm comença pas per faire un recital de Bach o de jazz "romano"; òm comença per l'escòla; podètz hicar per tèrra tots los modèls, los principis, las teorias, pas hicar per tèrra l'escòla ! Mès cossí cal far, per aprengue, a l'escòla, la lengas dels païses ? Le socle, ce ne sont pas les technologies qui le fournissent; le socle pour une langue est qu'elle est construite par une grammaire normée partiellement connue et reconnue par ses utilisateurs; obstacles et résistances sont à analyser autant sous l'aspect du socle que sous l'aspect des technologies et stratégies utiliées. On part de l'idée, ou plus exactement d'une question, nécessairement mal posée, que certaines technologies informatisables sont peut-être de nature à induire un changement réel dans l'enseignement de l'occitan, même si certains enseignants peuvent parfois apparaître aux yeux de certains comme plus ou moins en collusion avec l'inertie du système politique qui régit le système scolaire: alors que l'on observe de sérieuses limitations (facteurs limitants) à l'enseignement de l'occitan langue vivante en France même, la question qui peut se poser est de savoir quelle "zone de liberté" est utilisable dans un enseignement qui se fonde sur des moyens informatiques (cd-audio et cd rom interactifs à construire; didacticiels de divers types) et qui constitue un enseignement sérieux (non du cadre des 10 %); les résistances à de telles innovations peuvent soit émaner des structures de la recherche, soit des structures de décision, soit avoir pour origine les enseignants eux-mêmes, confrontés à la réalité scolaire; elles sont aussi importantes que les facteurs débloquants constatés:on est parti d'une demande expresse d'assistance formulée par un groupe d'enseignants bigourdans (conseil général de Tarbes Président M. Fortassin); mal comprise, une telle demande pouvait aboutir à une mise en dépendance nocive; on a, à l'opposé, avec le concus des enseignants eux-mêmes, tenté de mettre en place un ensemble de stratégies diversifiées pour renforcer l'idée de l'enseignement de l'occitan en tant qu'espace construit normé de libertés et de création pour tous et par tous, avec l'aide du groupe de recherche EURED-CREFI (J. Fijalkow). La question qui nous préoccupe, en tant que dialectologue et linguiste, est celle du choix des itinéraires possibles pour aboutir à une représentation enrichie de la réalité occitane: une des hypothèses de base est que la manipulation de textes occitans oraux considérés comme objets discursifs techniques dotés d'une grammaire discursive, est appelée à jouer ici un rôle d'intégration précoce. Toutefois, l'incertitude est grande sur les façons d'introduire "la" leçon de grammaire discursive, encore plus sur le moment de le faire, dans un cursus construit avec sérieux et précision; aussi doit-on considérer les propositions qui suivent comme des façons de poser la question, de poser le problème à résoudre: sachant que le problème revêt un caractère de très haute généralité, pour l'ensemble des langues vivantes secondes, étrangères. La grammaire discursive permet de décrire les procédés d'élaboration du discours oral organisé, doté d'armature discursive: bien des textes constituent des esquisses, des tracés, des cartons: un patron sert de guide à l'élaboration; les textes sont calibrés, mis à la forme, mis en formes par les procédés discursifs utilisés, utilisant des sub-procédés de décor régulier et répétitif, quand il s'agit de motifs de contes transmis; on pense à la composition par modèles diffusés d'estampes: " telle "scène d'estampe" se retrouve, avec son armature, à de multiples exemplaires, mais avec des variantes de transcription". A chacun de se construire sa propre base, en fonction de ses conceptions, de ses besoins; nous avons, quant à nous mis en service une base de textes, associée à un certain type de dictionnaire, pour servir de base aux exercices, en fonction d'une certaine conception de la langue à décrire (tâches de description) et de l'éducation linguistique, qui n'est pas l'apanage des seuls linguistes, il s'en faut. Loin de nous l'idée d'élaborer des Instructions, sachant le décalage entre terrain d'exécution et Instructions, officielles ou non.; aussi ai-je appelé itinéraires en général les propositions que je formule: ces itinéraires ont pour objectif de faciliter la reconnaissance de structures de langue à des linguistes en herbe qui ne sont ni des spécialistes des scieces du langage, ni des spécialistes des sciences de l'éducation, très éloigné des projets élabortés tels qu'ils peuvent se construire autour des rouages bureaucratiques et administratifs; si le but est de guérir du système bureaucratique, il ne s'agit pas de substituer un système bureaucratique nouveau à un ancien; or construire un CD_ROM figé ne seraait-ce pas mettre en place un roage de dressage selon ces voies bureaucratiques dénoncées?; le CDROM ne serait alors qu'une stratégie de plus pour imposer un très saint programme de textes (chrestomathie occitane, morceaux choisis: à chacun son anthologie, ses choix, ses goûts, ses préférences); notre but n'est pas le moins du monde de changer le rappoprt des enseignants d'occitan au savoir occitan et aux institutions académiques, mais bien de changer le rapport d'élèves, de motivations et de niveau très cvariés, à l'occitan, tout en balayant quelques balivernes, au passage, sur le prétendu rapport antagonique du gascon à l'occitan; mon attitude cruciale n'est donc pas résumée par les fausses questions: qu'en pensent les inspecteurs? qu'en pensent les professeurs, représentants des savoirs et de l'autorité? mais bien par la seule question cruciale: en quoi ces exercices peuvent-ils assister les élèves quand ils veulent mettre "la main à la pâte". Aussi voudra-t-on, en toute justice considérer que les propositions que je formule ne constituent pas une partie de mon "oeuvre scientifique" comme on dit encore si bien dans les milieux officiels de la science constituée. Je crois avoir été clair sur ce point au moins: seules comptent pour moi les hypothèses que peuvent formuler sur le tas, des élèves dialoguant entre eux, à partir de leurs tâches. SCHEMAS ET PROTOCOLES Nous empruntons notre démarche à Evelyne Cauzinille-Marmèchee, J. Mathieu, Annick Weil-Barais (Les savants en herbe, Peter Lang 1985 Collection Exploration Recherches en Sciences de l'Education) La tâche de traduction en occitan est co-articulée à une tâche de description d'événements apparemment simples (1) le pain moisit; le jambon moisit: la moisissure (2) la guêpe qui a construit un terrier (tona) retourne à son terrier (3) la bougie brûle (se consume) (4) il a grêlé: les grelons ont fondu; la glace a fondu etc... Il n'existe aucun rapport direct entre ces (n) observables, qui se présentent aux élèves comme trois situations à explorer. On sait bien que les sciences psychologiques ont entrepris depuis Norman et Rumelhart (1975), Minsky (1975) d'explorer le rapport entre mémoire sémantique et représentation de problème posé, et mis en avant les concepts de réseau structuré actif d'une part et de schème d'autre part. Ceci nous conduit à rechercher autour des fonctions sémantiques le principe d'organisation du dictionnaire d'apprentissage DONAR, BALHAR sont structurés par un schéma à trois INVARIANTS (ou actants); appelés "variables" L'invariant 1 est AG (agent): DA#tor celui qui donne L'invariant 2 est Objet (DA#tum ce qu'on donne à L'invariant 3 est le destinataire : celui a qui on donne On appelle variables, en syntaxe, ces trois fonctions; ceci est bien établi à la fois en Sciences du langage et sciences de l'Education. On suppose alors que l'élève choisit des itinéraires qui, par comparaison d'échantillons, lui permettent de conclure à la similarité maximale ou à la différence maximale; combien de fois se reproduit l'organisation schématique de type DONAR, BALHAR? quels autres schémas nettement dessinés peuvent être rencontrés? Et la définition de ces shémas joue-t'elle un rôle facilitant de la fixation des matrices étymologiques du lexique (morphèmes constructeurs et racines) ? la guêpe (vèspa) est fouisseuse: FODIR, "creuser": mes perqué? le pain (PAN) , le fromage (dans une cave)sont des objets qui sont sujets à moisissure: mosir_se (lo Ròcafòrt); ça sent le moisi: que pudeish au mosit: mès perqué ? la grêle (v = ? non connu, non fixé) fond: FONDRE_SE: mès perqué ? l'erba (peish): paisser "brouter" (schéma de la croissance des plantes, des êtres vivants); mès perqué ? cossí se pòt far aquò ? La recherche didactique exploratoire s'organise autour des principales difficultés rencontrées par des élèves en tâche de traduction, d'acquisition du lexique et de la grammaire quo organisent les connaissances exprimées ici en occitan: il pourrait aussi bien s'agir d'une autre langue apprise. On a proposé alors d'introduire une grammaire d'histoire: "il y avait une fois une guêpe, qui avait des antennes ­ elle s'en servait pour repérer et chasser les insectes; un jour, je la vis qui creusait le sol pour enfermer des insectes qu'elle avait tués dans ce terrier; elle les y déposait pour nourrir après ses larves". Sur la base des relations entre élèves, on cherchera à déterminer le poids respectif de deux processus (Cauzinille 1985, 28) ­ la prise en compte sélective des données d'ordre langagier - la recherche en mémoire de connaissances d'ordre langagier. Ces deux processus sont considérés comme interactifs, et non comme indépendants. en conséquence, les exercices proposés sont des exercices risqués; ils reposent sur le princpe de l'enchevêtrement des connaissances, plutôt que sur le principe de la discrimination en niveaux hiérarchisés selon les principes de la diescription institutionnelle sans risque, puisqu'instituée. On vise para là, au cours des séances de travail, avec retour sur les données déjà sélectionnées, à dédinir la représentaton que les élèves se font des problèmes de langue en cours d'apprentissage. Comme la création d'une méthode repose sur des expériences de groupes, il a été décidé que la phase expérimentale (CCE et Conseil Régional de Midi-Pyrénées) mettrait en place deux plans expérimentaux: € plan A : groupes réels d'expérience du niveau institutionnel (J. Fijalkow) € plan B: groupe d'expérimentation fondé sur la simulation (J.-L. Fossat) et test des hypothèse, test des modèles; l'un des modèles retenus est le modèle répondant au schéma d'enquête: un groupe d'élèves enquête sur le travail que fait la guêpe appelée la "fouisseuse"; on varra d'emplée que le protocole proposé dans le cadre de la théorie de la G.F. (grammaire fonctionnelle) est de nature à prédire, en fonction des représentations, les modes d'organisation prédicatifs (prédication: prédicats; propositions). En fonction de ces tests d'hypothèses, les élèves eux-mêmes du plan B poseront des questions aux élèves réels des groupes du plan B; il sera intéressant de dresser l'inventaire des questions posées en A et en B, en prenant en compte l'ordre d'apparition des requêtes ou questions. Supposons que la requête soit une requête en VESER/VEIRE; que pòt véser la vèspa? il est prévisible que les hypothèses sur les réponses démontrent l'hypothèse de la localisation (invariant): itinéraire des guêpes (protocole des itinéraires, des déplacements). Les hypothèses relatives à la nature associative des relations mémorielles ont la vie dure (Le Ny 1979); il est légitime de classer les lectures sélectives des élèves sélectionnant des fragments représentatifs; et sur des fragments, identifiant des clés (mots, suites, syntagmes, phrases clés): on en arrive ainsi à proposer une indexation fragmentaire et non totale, quels que soient les outils d'indexation utilisés; des outils d'analyse exploratoire (alceste, hyperbase) peuvent assister l'expérimentateur dans la recherche de tels fragments. OBJECTIFS D'UNE BASE DE TEXTES OCCITANS POUR LA DESCRIPTION ET L'APPRENTISSAGE L'objectif d'une base de textes est de permettre à des élèves d'organiser de grands ensembles en données en sous-ensembles permettant de raisonner sur de grands ensembles d'observations,pour y repérer des invariantsde lexique et de grammaire; il faut, pour cela, qu'ils soient guidés par un outil d'indexation et par un outil appelé dictionnaire; la méthode qui sera proposée est une méthode qui se fonde sur la comparaison de faits (phénomènes) observés sur n échantillons; on peut alors assister les élèves, même très jeunes, à une phase d'exécution de mesure d'un phénomène, tel que celui de la variation; ainsi ils repèreront aisément une régularité de constructon de PT3 en #guèt : diguèt; soguèt; mais apparaîtra vite une possibilité sosquet, non ouverte pour DIRE; la questio ouverte qui peut être posée aux élèves est du type suivant: " le facteur spatial joue-t-il ou non un rôle ?"; et on doit par l'assistance à la représentation cartographique, aider les enfants à répondre à cet aspect de la question; mais on peut aussi vouloir relativisr le poids des formes en sosquèt face au formes en #guèt ; diguèt; faguèt; soguèt et aider les enfants (élèves) à comprendre comment s'établit ou s'élabore une norme langagière. Des professeurs de langue didacticiens affirment que les outils de manipulation de textes tels que Tact suffisent à une première étape à apporter cette assistance et renforcent les capacités d'observation prenanat en compte le poids de tel élément par rapport à l'ensemble des données, partitionné. De tels outils ne permette nt toutefois pas de prendre en compte l'ensemble des facteurs à contrôler; seuks des outils permettant la représentation de plans factoriels permettent alors d'apporter ici une assistance adéquate (alceste appliqué à une base étendue de textes occitans), l'un des problèmes majeurs, pour les élèves comme pour les outils, est celui de la manipulation de grands ensembles de données verbales conjuguées; aussi l'élaboration du conjugueur constitue-t'elle la pierre d'achoppement de l'édifice. Galtier, Emilie Roustit connaissent la conjugaison. Les élèves, et parfois des chercheurs chevronnés la connaissent à un degré moindre; la solution proposée est d'assister les élèves ou chercheurs dans l'élaboration d'un plan factoriel, qui leur permette de proposer eux-mêmes le découpage optimal, optimisé, prenant en compte le maximum utile de données, au lieu de s'arrêter à quelque particularité locale dotée de saillance immédiate; nul doute qu'un tel apprentissage ne demeure délicat s'il s'agit des conditions d'apprentissage d'élèves de 10 à 13 ans; notre objectif serait atteint si l'on pouvait atteindre au moins les chercheurs européens regroupés en jeunes équipes, travaillant avec de telles méthodes comparatives qui sur des textes bibliques (Louvain), qui sur des textes romans (Italie, Espagne, France), qui sur des textes germaniques, qui sur des textes de langues slaves, qui sur des textes de langues chamito-sémitiques. Ce que nous visons donc à mettre en place porte le nom de procédures de planification et de traitement sur de grands ensembles de données (corpora européens de Zampolli); encore faut-il que le type de planification proposé soit adéquat à la nature des données linguistiques manipulées, qui ne sont pas des données biologiques; il peut toutefois s'agir de données physiques (signal sonore, signal acoustique) si Galltier, Emilie Roustit ont été enregistrés, et que le son numérisé soit mis à disposition des élèves, avec des méthodes de fragmentation qui permettraient de prendre en compte un facteur tel que celui du débit. Comparer des échantillons sonores appelés fragments peut constituer un protocole planifé intéressant; la question posée est paar conséquent de savoir quelle initiation scientifique proposer à des élèves pour qu'ils en soient bénéficiaire au plan de la compréhension des mécanismes qui construisent une langue écrite et parlée. A l'opposé de cette démarche, se situe la démarche qui vise à permettre à un élève d'observer dans un monde très restreint: celui d'un seul échantillon choisi selon des critères plus ou moins clairement explicités. On voit que le débat s'articule autour de la planification des connaissances par des grammaires robustes, dites grammaires locales. LEÇON 1 de grammaire fonctionnelle critique (G.F. de l'occitan (G.F.C): le socle, la cave, les principes de base) Matériau de base : T001: les schèmes et leurs caractéristiqus Si la grammaire formelle qu'on utilise n'était qu' une "pompe à argent", coûteuse, il faudrait abattre cette grammaire; toutefois, il faut prendre garde au fait qu'on n'apprend pas de langue sans grammaire minimale; apprendre une langue sans grammaire relève de la magie: ceci revient à poser la question de la diversité des itinéraires descriptifs et didactiques. @ *d itinéraire choisi = itinéraire de marquage. Marquage du texte en grammaire d'histoire, en grammaire discursive avec marquage des fonctions de Focus, Topic, fonctions pragmatiques, force illocutionnaire: le texte T001 est fragmenté en 7 fragments: la consigne est de construire le texte dans le registre "pour fragmenter"; on aura vite fait de remarquer que nous avons rejeté le principe de la ponctuation des textes oraux sur le modèle prégnant de l'écrit littéraire, fût-il déclaré de niveau "populaire" (littérature populaire), au profit d'une fragmentation multi-niveaux de la production orale perçue dans ses normes de production orale caractérisée par sa prosodie, son organisation métrique, rythmique, intonative. On ne fragmenterait pas autrement les 10000 premiers fragments d'un texte épique homérique; les 10 premiers fragments constituant le corpus d'apprentissage. Imaginons un peu que la grammaire utilisée serve à valider des tests de compréhension de l'oralité d'une langue, à travers diverses versions écrites, à partir d'un matériau sonore rendu disponible. Il est intéressant de noter que le seul exercice de suppression des majuscules, rendu nécessaire à des fins d'indexation permet de retrouver une autre organisation du texte, plus conforme aux contraintes de production et compréhension de l'oralité; la confrontation avec la version fragmentée selon des contraintes littéraires par D. Loddo, ici, reste toujours possible; de toute façon, la confrontation avec le donné sonore initial reste la première tâche préalable; je renvoie aux consignes "pour segmenter; pour fragmenter l'oralité"; les consignes de fragmentation pragmatiques utilisées par divers expérmentateurs (Cahiers de Linguistique de Genève notamment) peuvent rendre de grands services. Les clés de marquage utilisées sont les clés du DICTIONNAIRE "OCCITAN" http://www.univ-tlse2.fr/erss/clid/occitan Les utilisateurs voudront bien, si'ils le souhaitent, s'y référer. PROBLEME: des maçons bâtissent un mur qui enferme la queue d'un âne [ Los maçons AGT1 son totjorn ADVTEMP GENER estats de coquins PREDICADJ e de farçurs PREDICADJ ] ½1_COMMENT TOPIC FOCUS FORCEmax MAXIM [Alara COORD se passava quand Nòstre SénherAGT2 èra sus la tèrra NLOC encara] ½2 LOC_TEMP INSERT_AGT1 [ èra partit al molinNLOC DIRECT per BUT far mòlre CAUSSYNT lo gran] ½3 SPECIF DESTIN BUT ACTION [ Arriba al molin DESTIN , estaca ACTION l'ase a n'un arbre NLOC o a la pòrta del molin NLOC] ½4 ACTIONS PREDIC PREDICATION [ e COORD i aviá de maçons AGT1 que trabalhavan PRED1; fasián una dependença SPECIF1, bastissián SPECIF2, fasián un engart SPECIF3, una maçonariá SPECIF4, fasián quicòm SPECIFTOT; relevavan una paret SPECIF5 benlèu, ba sai pas COMMENT_INCERT_INDEF] ½5 INSERT AGT2 [E alara COORD_ENONC, lo temps que CONJTEMP le molinièr moliá lo gran SPECIFTEMP, trapan ACTION1 la coeta de l'ase NEWTOPIC e la bastisson ACTION2 dans la paret LOCNCoP; lhe mèton una pèira dessús ACTION2VAR e voilà CONCLUS , e COORD bastiguèron dins la paret ACTION2 REPET VAR ] ½6 CAUSE [ Quand lo gran soguèt mòut SPECIFTEMP, Nòstre Sénher trapèt ACTION1 lo sac, lo fotèt sus l'esquina de l'ase, a bast ACTION2, e per partir BUT, destaquèt son ase ACTION3 e COORD se 'n anava ACTION 3, voliá partir MODIFACTION3; mès OPPOSIT l'ase FOC, impossible PREDIC d'avançar INHIB; èra estacat per la coeta STAT vu qu ' CAUS aviá la coeta bastida dins la paret ETAT STAT CAUSE RAPPEL ½5 ] ½7 [E alara COORD_ENONC, Nòstre Sénher AGT1 se virèt: " A ! a ! INTERJ ­ lhe diguèt ­INSERT VDIR maçon ! maçon ! ALLOC / seràs totjorn content / Mès INHIB n'auràs pas jamai d'argent ! "] ½8 Tasca: e pòdetz enrequesir aquesta anotacion iniciau ? aportar mai de precision, dambe ua codificacion e ua ierarquisacion major ? Si vous n'êtes pas occitaniste, vous pouvez vous aider de la traduction française de l'édition bilingue de D. Loddo. Une fois annoté dans ses fonctions par des linguistes, d'une manière ou d'une autre, le texte fragmenté (constitué en corpus d'apprentissage) est lu: le son produit est un son digitalisé, temporaire ou permanent.Les fragments sonores sont annotés acoustiquement et prosodiquement, pour vérifier la correlation entre fonctions syntaxiques et leur corrélat de contour prosodique (Simon C. Dik 1989). Cette tâche allie les linguistes (erss/clid), les acousticiens (Obrecht, Parlangeau IRIT, Toulouse UPS) et les didacticiens s'adressant aux pédagogues de la langue observée (J. Fijalkow, R. Gauthier etc.) Requèsta Que ne pensas, tu, d'aquesta faiçon de trabalhar sense jamai ganhar d'argent ? Ne coneisses, ara, de paure monde (gojats, gojatas) que trabalhan sense ganhar d'argent ? Quelle expérience des enfants pourraient-il construire, avec des matériaux similaires, mis en discours? quelles conditions minimales doivent-elles être requises pour aboutir à un résultat acceptable ? @ *d Exercicis de conjugason dins ua gramatica d'istoèra (grammatic story Johnson Laird 1993): aperatz lo conjugador OCCITAN (obratge de pè, de hica); sense conjugador, pas cap de bastit possible ! Requèsta iniciau: Es vertat o non que cau pas ensenhar la gramatica aus joves per començar, coma ac dison quauques mèstres e mestressas de lenga ? Que ne pensas, tu ? (tu qu'es mèstre; tu qu'es escolan en occitan lenga non maternau) ? As besonh d'ajuda ? e de qu'una ajuda ? Destinataris de la requèsta: Daniel Gonzalez, 81 ALBI (parametratge espèrt de la morfologia verbau occitana) Bernat Arrós 65 Tarbas (gascon bigourdan; aranés grop TCP et grop Bigòrra) Cecilia Lapeyrin 32 Samatan F e tantes autes. LES FAITS JURIDIQUEMENT ETABLIS èsser COPUL: son estats : acòrd PP AUX au Su (sujet) COMMENT SUB-TOPIC (un pauc de terminologia, pusque lo discors bastís un objecte tecnic ) èsser COPUL: seràs F2 se passar: se passava ETANT èsser VLOC : èra partir : èra partit TEMP _AVT arribar : arriba IP3 G1 RECIT estacar : estaca IP1 ACTION INSTRUM LOC estacar : èra estacat i_aver PRESENT ETANT trabalhar : trabalhavan far : fasián IMPT6 G3a bastir: bastissián IMPT6 G2a bastir : bastisson IP6 bastir : bastida PPF M bastit bastidor NL La bastida trapar: trapan IP6 VSCEN trapar : trapèt PT3 récit relevar : relevavan IMPT6 mòlre: soguèt mòut mòlre : mòut PPfort méter: mèton IP6 G3a fótre : fotèt PT3 récit destacar : destaquèt PT3 récit INVERS ACTION virar_se : se_virèt PT3 VMVT REFL DYN CONTROL anar_se'n : se 'n anava anar_se'n : se 'n anèt díser : diguèt PT3 INCISE aver : aviá IMPT3 aver : auràs F2 TEST sus texte T007 tornar : torna IP3 tornar : tòrna IP3 Quelle décision prendre? quel paradigme d'IP afficher, si tòrni/tornar constitue une alternance à prendre en compte? Généralisation: portar; donar; montar etc. DISCUSSION: comment des élèves établissent-il le rapport entre formes verbales de disours et lemme de la conjugaison? Les leçons suivantes ont pour objectif de préciser les conditions expérimentale, dans le cadre de la même hypothèse initiale sur la prédication. LEÇON 2 Matériau de base : T 002 @ *d Marquage du texte en grammaire d'histoire, en grammaire discursive avec marquage des fonctions de Focus, Topic, fonctions pragmatiques, force illocutionnaire: le texte est fragmenté en 7 fragments: la consigne est de construire le texte dans le registre "pour fragmenter" [ Los semenaires AGT1 semenavan ACTION1 ] ½1 V-ACTION AGT1 TEMPS1 ACTION 1 [e lo blat soguèt prèst a s'engrunar ] ½2 TEMP2 STAT2 [ anguèron cercar lors faucetas ACTION2 SPECIF INSTRUM TEMPS3/ e se metèron a lo segar ] ½3 [ a la prumièira gaveleta LOC1 la Santa_Vièrja AGT2 se lhe va amagar EVENT1 ] ½4 [ a la tresièma gaveleta LOC2 ne passan tres AGT3IMPLIQU per la cercar ACTION 2 ] ½5 [e lhe diguèron: VDIR1/ " avètz pas vista una madoneta / portant son bèl enfant sul braç ? " ] ½6 QUEST [ e los segaires AGT1 respondèron VDIR2 / " a passada la mar / amai cent lègas al-delà "] ½7 RESPONS NOUVTOPIC [ e lo mentàs AGT4 IMPLIQU que lhe cridava VDIR3 / " l'avètz darrèr la gaveleta LOC ! / l'avètz darrèr la gaveleta LOC OPPOSIT! " ETANT LOC INHIB] ½8 [ L'enfant se lhevèt de darrèr la gaveleta ACTION 4 e lhe diguètVDIR / " vai ! vai ! tu, mentàs ! Floriràs ACTION 5, mès OPPOSIT granaràs pas ! ACTION 6 NEG " ] ½9 Tasca: e pòdetz enrequesir aquesta anotacion iniciau ? Si vous n'êtes pas occitaniste, vous pouvez vous aider de la traduction française de l'édition bilingue de D. Loddo. Exemple = engrunar_se CAUSMORPHO grun CHANGETAT REFLEX ENROUL Références: Dictionnaire/Etudes A. Razky Etudes sur la causativité morphologique, lexicale et syntaxique, en occitan sous erss/clid/occitan/ETUDES/grammaire fonctionnelle Une fois annoté dans ses fonctions par des linguistes, le texte fragmenté (constitué en corpus d'apprentissage) est lu: le son produit est un son digitalisé, temporaire ou permanent.Les fragments sonores sont annotés acoustiquement et prosodiquement, pour vérifier la correlation entre fonctions syntaxiques et leur corrélat de contour prosodique (Simon C. Dik 1989). Cette tâche allie les linguistes (erss/clid), les acousticiens (Obrecht, Parlangeau IRIT, Toulouse UPS) et les didacticiens s'adressant aux pédagogues de la langue observée (J. Fijalkow, R. Gauthier etc.) @ *d Exercicis de conjugason dins ua gramatica d'istoèra (grammatic story Johnson Laird 1993): aperatz lo conjugador OCCITAN Requèsta iniciau: Es vertat o non que cau pas ensenhar la gramatica aus joves per començar, coma ac dison quauques mèstres e mestressas de lenga ? Que ne pensas, tu ? (tu qu'es mèstre; tu qu'es escolan en occitan lenga non maternau) ? As besonh d'ajuda ? e de qu'una ajuda ? Destinataris de la requèsta: Daniel Gonzalez, 81 ALBI (parametratge espèrt de la morfologia verbau occitana) Bernat Arrós 65 Tarbas (gascon bigourdan; aranés) Cecilia Lapeyrin 32 Samatan F e tantes autes. LES FAITS DE PREDICATION VERBALE JURIDIQUEMENT ETABLIS [ Los semenaires AGT1 semenavan ACTION1 V1 G1semenar IMPT6 ] ½1 V-ACTION AGT1 TEMPS1 ACTION 1 [e lo blat TOP1 soguèt prèst a AUXPERIPH ASP PT3 s'engrunar IFAUXILIE STAT CAUSMORPHO CHANGETAT ] ½2 TEMP2 STAT2 [ anguèron cercar AUXMVT_PT6 VMVT IFauxilié lors faucetas NINSTRUM ACTION2 SPECIF INSTRUM TEMPS3/ e se metèron PT6 AUXASPECT INIT a lo segar IFAUXILIE] ½3 [ a la prumièira gaveleta LOC1 la Santa_Vièrja AGT2 se lhe va amagar EVENT1 amagar-se VMVT AUXMVT anar IP3 PRESHIST ] ½4 [ a la tresièma gaveleta LOC2 ne passan VACTION MVT IP6 tres AGT3IMPLIQU per la cercar ACTION 2 IFBUT ] ½5 [e lhe diguèron VDIR1 PT6 díser/ " avètz pas vista VPERCEPT véser veire PC5 una madoneta / portant PARTPRES=RELATIVE son bèl enfant sul braç ? " ] ½6 QUEST [ e los segaires AGT1 respondèron VDIR2 PT6 respondre G2a / " a passada la mar / amai cent lègasNLOC al-delà ADVLOC "] ½7 RESPONS NOUVTOPIC [ e lo mentàs AGT4 IMPLIQU que PARTIC_ENONC lhe cridava VDIR3 IMPT3 cridar / " l'avètz IP5_aver VLOC STAT ETANT darrèr_PREPLOC la gaveleta_NLOC ! / l'avètz IP5_LOC POSS darrèr LOC la gaveleta _NLOC OPPOSIT! " ETANT LOC INHIB] ½8 [ L'enfant se lhevèt VMVT REFLEX ENROUL PT3 levar_se de darrèr la gaveleta ACTION 4 e lhe diguètVDIR PT3 díser / " vai ! vai ! INTERJ tu, mentàs ! Floriràs ACTION 5 F2 florir, mès OPPOSIT granaràs F2granar VSTAT ETANT pas ! ACTION 6 NEG " ] ½9 Requèsta: cossí classar lo materiau verbau? € critèris morfologics € critèris sintactics € critèris semantics € critèris pragmatics @ Requesta Es present o non dins aquel text lo vèrb occitan mentir G2a? @ Requèsta navèra: anatz sul jaç per monts de Lacauna e cercatz los cants de segaires (enquèsta etnografica navèra ) E volètz un exemple de cançon de segaires? La cançon dels segaires de LUNAC (NAJAC) reculhida a Lunac dab un enquistaire professor de zootecnia de l'ESAP (Toulouse) DISCUSSION LEÇON 3 Matériel de base T003 PROBLEME POSE: POURQUOI FEVRIER A-T-IL 29 JOURS AU MAXIMUM ? @ SEGMENTATION: per segmentar (segmentation 1° des fragments sonores 2° des textes dits transcrits (translitérés, en fait) [Vos vau contar perqué Febrièr a 28 jorns ] ½1 [ Autres còps Janvièr, Febrièr e Mars avián trenta jorns cadun, èran tres meses egals ] ½2 [ E alara Febrièr que se trapava al mitan voliá èsser un bocin patron. E alara voliá èsser coma Julhet e Agost, pardí! n'aver 31 ] ½3. [ E cossí faire per n'aver 31 ? I aviá pas qu'un afar a faire ] ½4 [ Decidèt d'anar trapar Janvièr e de jogar un jorn e lo que ganhariá lo jorn lo prendriá ] ½5 [ Janvièr èra pas plan caud per jogar mès enfin joguèt. E Febrièr perdèt ] ½6. [ Alara Janvièr diguèt: " Ieu ai ganhat lo jorn, lo te preni a tu " ] ½7. [ N'ajèt pas que 29 ] ½8 CONSEQU. [ Macaron ! Febrièr soguèt un bocin acontristat, pardí ! d'aquel afar ] ½9. [ Diguèt: " N'i a pas qu'una causa a faire. Se cal trapar sus Mars " ]½10. [ Alara anguèt trapar son amic Mars per jogar dos jorns ] ½11. ¹ Mars, quand vejèt aquò, lhe diguèt: " Mès siás caborne! Ièu te vòli pas jogar " ] P12. [Voliá pas jogar, lo rembalèt ] ½13. [E, a fòrça, finiguèt per lo decidar de ne jogar un. E lo joguèron. E Febrièr lo tornèt pèrdre ] ½14. [ Fa que Mars lhe diguèt: " L'ai ganhat, lo te preni " ] ½15. [ Es per aquò qu'en despièi Febrièr a pas que 28 jorns ] ½16 [ Solament los autres meses quand mèmes, lo planguèron ½17 [ L'anguèron trobar e decidèron de far una pichona quista per lhe balhar un jorn de mai cada quatre ans ]½18. @ OBSERVATION DE VERBE SUR FRAGMENTS ENONCIATIFS [Vos vau contar perqué CAUS Febrièr AGT1 a 28 jorns ] ½1 [ Autres còps Janvièr, Febrièr e Mars CO_AGT1 avián trenta jorns cadun, èran tres meses egals ] ½2 [ E alara Febrièr AGT1, que se trapava al mitan,voliá èsser un bocin patron. E alara voliá èsser coma Julhet e Agost, pardí! n'aver 31 ] ½3. [ E cossí faire per n'aver 31 ? I aviá pas qu'un afar a faire ] ½4 [ Decidèt d'anar trapar Janvièr e de jogar un jorn e lo que ganhariá lo jorn lo prendriá ] ½5 [ Janvièr èra pas plan caud per jogar mès enfin joguèt. E Febrièr perdèt ] ½6. [ Alara Janvièr diguèt: " Ieu ai ganhat lo jorn, lo te preni a tu " ] ½7. [ N'ajèt pas que 29 ] ½8 CONSEQU. [ Macaron ! Febrièr soguèt un bocin acontristat, pardí ! d'aquel afar ] ½9. [ Diguèt: " N'i a pas qu'una causa a faire. Se cal trapar sus Mars " ]½10. [ Alara anguèt trapar son amic Mars per jogar dos jorns ] ½11. ¹ Mars, quand vejèt aquò, lhe diguèt: " Mès siás caborne! Ièu te vòli pas jogar " ] P12. [Voliá pas jogar, lo rembalèt ] ½13. [E, a fòrça, finiguèt per lo decidar de ne jogar un. E lo joguèron. E Febrièr lo tornèt pèrdre ] ½14. [ Fa que Mars lhe diguèt: " L'ai ganhat, lo te preni " ] ½15. [ Es per aquò qu'en despièi Febrièr a pas que 28 jorns ] ½16 [ Solament los autres meses quand mèmes, lo planguèron ] ½17 [ L'anguèron trobar e decidèron de far una pichona quista per lhe balhar un jorn de mai cada quatre ans ]½18. @ TRANSFPOSS (traits sémiques et réseau, en rapport avec le schéma des verbes transitifs à trois fonctions sémantiques) ganhar : ai ganhat PC3 ganhariá C3 préner : preni IP1 balhar aver : a IP3 pèrdre IF INVERS jogar joguèron PT6 @ PERIPHRASES AUXILIAIRES decidar de IFCoP : decidèron de PT6 anar IFCoP : anguèron anguèron trobar anguèt trapar vau contar tornar IFCoP tornèt pèrdre voler voliá èsser finir per finiguèt per PT3 èsser pas caud per IFCoP non pas i aver que CONCLUSIFS faire que (p): fa que (p) caler cal IP3 VDIR díser : diguèt PT3 plànher : planguèron PT6 contar STATIF acontristar CAUSMORPHO èsser acontristat CHANGETAT VMVT trapar rembalar rembalèt VPRON se_ratrapar se_trapar VSUPPORT far far una quista faire un afar @ Généralisation: à partir de là, systématiquement, on demande à l'indexeur de dresser systématiquement l'index des formes verbales à marquer; un écran de dialogue devrait être conçu entre ll conjugueur et l'indexeur verbal des textes graphiques. @Syntaxe de position lo te preni @ EXERCICES matériau TEXTE 006 1) index LHE 2) Index diguèt en incise ou principale 3) Interrogation 4° dispositif d'étude de l'anaphore: identifier les agents *** *t T006 EXERCICE D'ANALYSE DE SEQUENCES SURLIGNEES Lo rei AGT1 aviá un enfant AGT2 qu'aimava fòrt de jogar a las cartas SPECIF RESTRICT TOPIC; e alara, se tornejava dins los bòsques; trapèt un vièlh tot barbut AGT3 e lhe diguèt: ­ " Ont anatz ? ­ O ! me promèni. ­ Lhe voldriètz pas jogar a las cartas ? ­ O ! si fèt ! ­ E de qué jogam ? ­ O ! jogam que lo que perdrà prendrà lo tipe ". Alèra se 'n tornan a l'ostal; se mèton a jogar; lo ser arribèt, pardí ! n'aviá pas perdut plan, mès aviá perdut. E aviá tres filhas, aquel barbut. E una lhe diguèt: ­ " Quand tot serà atudat e qu'entendràs pas res, sortís de dins l'ostal que tot se demargarà e deman matin tot serà tornar en plaça. Escota-me, crega-me ". Mès sabiá pas çò que s'anava passar. Lo lendeman matin, tornèron jogar. Lo rei perdèt, perdèt; perdèt talament que perdèt lo chaval e el tanben. ­ A ! lhe diguèt, ten ! vòli pas te préne sul còp. Te cal anar dire al reveire al rei e a la reina e tornaràs ambe lo chaval, autrament gara ! " L'autre paure puta partiguèt tot toisse. Arribèt ailà e caliá que tornèssa lo lendeman. Alara lhe tòrna a l'ostal. ­ E ben, lhe diguèt, arribas ? ­ E oui ! ­ E ben, lhe diguèt, uòi çò prumièr que te cal faire: te cal préne aquel parelh e vacas magras, ­ se tènon pas drechas ­, e aquela mossa e anar per aquel camp. Lo te cal laurar, lo semenar, lo segar, lo far mòlre, faire la pasta, faire de pan que deman n'avèm pas ". L'autre, que voliás que faguèssa ? pren aquelas vacas en rebalent aquela mossa darrèr; e la plantèt dins la tèrra; las vacas podián pas tirar; se seit darrèr un garric e esperèt miegjorn. Alara lo Barbut lhe diguèt a las filhas: ­ " Quina es que volètz anar portar lo dinnar al pichon rei ?" L'ainada diguèt: ­ " ieu lhe vau pas ! " ­ " ni mai ièu ! " La pichonassa lhe diguèt: ­ " ieu lhe vau anar ". E se 'n va ambe son panièr. Arriba al camp. Lo paure rei èra en trèn de plorar. ­ A ! lhe diguèt, plores pas ! dinna ! te socies pas tan(t), escota-me çò que te dirai e te 'n tiraràs fòrt plan ". Alara lo lendeman, lo pan soguèt sus l'estaja: ­ " E va plan, lhe diguèt, mès vesi que i a quicòm que te sosten, m'enfin aquò n'a pas d'importança. Se me devinas autras doas causas que te dirai, e ben te balharai una filha en maridatge ". Lo lendeman lhe diguèt: ­ " uòi, te cal préne aquel panièr e tariràs la mar e cercaràs lo diamant que la femna a perdut ". L'autre partís e trempa lo panièr dins la mar. Lhe demorèt pas una gota d'aiga; lo lhe tornèt trempar, soguèt parelh; se va sièire darrèr una bedissa e diguèt: ­ " qu'arribe çò qu'arribe ! " Soguèt la mèma causa per portar lo dinnar al rei. L'ainada diguèt: ­ " ieu lhe vau pas ! ­ ii mai ièu ! ­ A ! la pichonassa diguèt, ieu lhe vau ! " Alara arriba alà; lo paure diable plorava, lhe diguèt: ­ " plores pas, te socies pas ! " Quand ajèt dinnat: ­ " veses, diguèt, te vau prepausar una causa e ajas pas paur; veses que l'ai amagat au fons del panièr, i a aquel gròs cotèl; te cal me copar a tròsses dessús aquela barca e n'ajas pas paur, me faràs pas mal, cossí que me copes, te 'n fagas pas; mès çò que te recomandi au mens de me 'n pèrdre pas un tròs ". L'autre esitava: ­ " A ! diguèt, esites pas ! vai-lhe, vai ! Alara bò faguèt; tant lèu que bò ajèt fach, aquela barca marchava coma de fuòc sus l'aiga, e l'autre se torna sièire; e lo solelh se baissava, vesiá pas venir diguns; diguèt: ­ " de qu'auràs fach ? " Enfin, a proporcion que se 'n anava, finiguèt per veire quicòm que brilhava mès luònh; podiá pas depistar de que èra; mès mai anèt, mai se sarrava de la riba; alara depistèt qu'èra la filha que portava lo diamant al det e alara soguèt content; e ela fotèt lo camp, e el tornèt arribar a l'ostal, diguèt: ­ " tenètz ­ al Barbut, diguèt ­ vesètz, l'ai trobat, lo diamant. ­ A ! diguèt, oui ! diguèt, m'as ganhat; m'as fachas las doas causas que t'ai dichas, e ben, te balharai una filha, la causiràs; mès seran enmascadas; la que coneisseràs, que la volràs, e ben, lhe demoraràs al pè d'ela e voilà ". Alara la filha lhe diguèt: ­ " veses, t'aviái plan recomandat de me 'n pèrdre pas un bricon. M'as perdut l'artelh pichon del pè drech, diguèt, e ben, vei, amb' aquel artelh, me reconeissaràs". Se maridèron ensembles; lhe balhèt un chaval; la filha lhe disiá: ­ " Pren lo magre que la maire es fòla; vendrà darrèr e nos atraparà ". E l'enfant diguèt: ­ " non, diguèt, quand mème ieu arribar al castèl amb'un chaval tant magre ! ­ Enfin, diguèt, pren l'autre ". E en cors de rota, la vejèron qu'arribava; alara la filha aviá una bagueta, faguèt un signe e ­ sai pas se bò coneissètz ­, en travèrs de la rota i ajèt un d'aquò's de barnegas e ni mai lo chaval magre, ni per èsser l'un per l'autre, poguèt pas lo traversar. Lor copèt la rota. E clic-clac ! es acabat. Questionari (1) morfologia verbau IMPT et FF en -riái aviá : /abj'O/ causís : 0 1 aviá : /abj'e/ causís : 0 1 voldriàtz ./j'O/ causís : 0 1 voldriàtz /j'e/ causís : 0 1 podiàtz /j'e/ causís 0 1 Genéralisacion (0 1): disiá diriá fasiá fariá Discutida < aviàm cinc vacas e una trentena de fedas; fasiàm l'anhèl e lo lach de feda lo vendiàm a Ròcafòrt > [ 81 Masnau-Massuguiès] EXERCICE : observation de la présence ou de l'absence d'un élément /g/ infixé ou d'un élément /sk/ infixé on construit un tableau a deux entrées posca SP3 soguèt PT3 poguèt posquèt PT3 soguèssa SIMPT3 sosquèssa sosquèt POT PT3 siogue siasca siague siái IP1 soi IP1 sui IP1 siás IP2 siés IP2 sièm IP4 siàm IP4 sèm IP4 sètz IP4 sortiguètz sortissètz IP5 EXERCICI DE MORFOLOGIA VERBAU: TROBAR DE RELACIONS, TROBAR LIGAMS cal IP3 caler: trobatz PT3: et caisissètz: calot /calguèt; vòu IP3 : volot /volguèt; se siètz de Montredon-La Bessonié o dels Monts de La Cauna, avètz pas a coneisser la solucion occidentau calot, volot, anot: calosse volosse anosse; mais solamentas calguèt: calguèsse; volguèt: volgèsse; anguèt: anguèsse anèt anèsse; avètz plan observat la solidaridat de dependença entre PT et SIMPT; que i a un ligan, coma ua relacion enter aquels dos tiroères; e pensatz qu'i poiriá benlèu aver d'autras relacions d'aquela mena: IMPT orientau: aviái sabiái debiái : auriái sauriái deuriái IMPT occidentau: sabèvi avèvi debèvi, autrament dit dins aquela zona que coneis pas PT normalisat en -èt (normalisacion del tip quasi pan-occitan) Comparason: comparatz las formas verbaus dels contes de La Cauna (versions Loddo) e las formas dels contes literaris de Joan Bodon (textes sasits et tratars dab un utís d'indexacon automatica coma Hyperbase d'E. Brunet). (2) sintaxis de l'opposicion € quand mèmes ieu arrribar al castèl amb'un chaval tant magre ! € ni mai lo chaval magre, ni per èsser l'un per l'autre, poguèt pas lo traversar € aquò passa quand mèmes (3) syntaxe et FOCUS: appel à l'allocutaire, à son attention te lacha lo pijon la te vejèt aquí tota escrebada lo m'an raubat lo te m'an raubat cercatz las realisacion d'aquel tip, dab l'indexador HYPERBASE (E. Brunet). (4) EXERCICI "ESPRESSION IDIOMATICA" Materiau: 1° text 9: meter las cambas sur còl méter los pès a la pòcha aver la lenga a la pòcha (non) méter les tripas al solelh faire galavard (los dròlles) 2° 15000 espressions idiomaticas o tancadas (espressions coalhadas ) de l'occitan: consultatz lo diccionari "prolexis" EXIDIOM d'Occitan. Mostratz que sola, la descripcion de las fonccions sintacticas representa un fracàs. TEST utilisatz la fonccion d'utilitat de l'expression aver (X) bon (NPARTCORPS): Prototype: aver bona maishèra qu'une maishèra que as, tant fòrta ! (T 013) (5) Exercici "OPERA": paraulas e musica (text 009) Ròtle 1: l'ògre (cerca rensenhaments) Ròtles secondaris: lo lauraire; lo gardaire Version "Guignol" possible. (6) EXERCI RENSENHAMENT (prensa) : la femna de l'ògre soguèt tuada ; los policièrs son en cèrca de dos dròlles salvatges, - un dròlle e ua dròlla, sospeçonats per lo jutge dels dròlles, que s'èran escapats de la preson d'Albi 1° redigir los rapòrt dels gendarmes (memòria episodica) 2° conte-renduts de prensa locau, regionau, nacionau 3° commentaris dins los ostaus, cafès: son pas los dròles; es l'ògre qu'a tuada sa femna e se l'a manjada etc. Exemples € qu'an telefonat aus gendarmas, d'un mas pròche de Lacauna qu''avián trobada una femna tuada dins son ostau; que de balandrans i avián tot panat, argent, vacas, buòus, tot lo cabal de la bòrda. € los gendarmas que cèrcan de tesmonhatges e los tesmonhs son convocats davant lo jutge € Qu'an trobat dos dròlles sospeçonats € los gendarmas qu'envoian lo messatges a la prefectura d'Albi per rensenhar lo prefèt. < lo telefòna benlèu existava pas; sai pas s'èra pas de pijons qu'avián faches partir, me sembla; ara seriá impossible de faire partir pijons per anar quèrre qualqu'un; qu'i envoian un fax, o un email > € que i a un tesmonhatge qu'encusa ua bèstia salvatja, benlèu la Marmaucha o la Cama Cruda < sabetz que lo pair nos fasiá paur dab aquelas istoèras de Marmaucha; pensatz à la bèstia del Gevaudan; quand nos las racontava, sabets que nos serravan del canton; avièm paur ambe ma sòrre; avièm paur de Barba Blava, de la Cama Cruda ...; ba racontava amb un tal afront que ... quand òm es dròlle, òm ba crei tot; per ieu e ma sòrre, aquò èra la Cama Cruda que bò aviá fach ; pas los dròlles, falsament encusats > € un espèrt occitaniste es convocat davant lo tribunau de Tolosa per ua confrontacion enter los sospeçonats (n'i a tres o quatre parelhs dins lo box dels encusats), los tesmonhs (n'i a un de Naucèlas); mès afrontats a n'aqueles balandrans, los tesmonhs qu'an paur de parlar, de reconeisser, d'encusar: que carrà très oras de discutida per arribar a saber: èran pas aqueles que b'avián fach; èra la Marmaucha ... ça diguèt lo de Naucèlas, que disiá que parlava pas briga lo francés; mès pels gendarmas, que i demora coma una ombra. LEÇON 4: TOPONYMIE TARNAISE Relevé des toponymes en -ié du Tarn (itinéraires ce carte au 25.000): ils jouent un rôle à exxplorer dans la mémoire épisodique (mémoire de travail) Prototype: La Brossonié; la Bessonnié Phonologie /j'e/ Matériaux constituant corpus d'apprentissage: 200 NL en -ié donnée; les élèves ont la charge de mettre le relevé à jour; avec coordonnées topographiques (x,y) pour établissement de carte de fréquence (effectif réel; effectif théorique) Sub-corpus Pays de Boudou: La Gulhioniá Contes 32 La Cufariá Contes 32 La Varelhiá Contes 32 La Pruniá Contes 24 La Nogairiá Contes 97,211,212,216,217,233,234,237,244,263 La Sodairiá Contes 218,219 La Regaudiá Contes 244 La Guisardiá Contes 293 La Carrairiá La batariá Contes 266 La Cabresiá Contes 424 La Milatiá Contes 317 La Remessiá Contes 321 La Guépia Contes 245 La bòria Grand Vent Contes 90 La Plancada Lo Nauquièr Viaur Lo Carrelièr La Calquièira Lo Vitarèl Las Molencas Lo Pont del Siure LECON 5 SYNTAXE DES INCIPITS DES CONTES Comparez avec les incipits des contes littéraires de Joan Boudou 1° relevé des faits: établissement des données "incipits" (repérage de la similarité) < un còp i aviá lo Drac; lo Drac èra lo filh del Diable ... > < aquel ser, lo Caussenc de La Ribieira ... > < la filha de Tardiu de la Gulhioniá se maridava > < gardava los pòcs la bèla Belugueta, aval, lo lon del riu sarrat > < jamai pus non tornèt lo Drac vièlh > < lo Catussat sonèt sos quatre filhs > < i aviá un òme, pro jove encara, que s'apelava Enric > < Martin de la Nogairiá closcava las noses > < un còp èra, sus las broas de Viaur, i aviá un ermita e un cocut > < es al pont de Ciron que Balssanon venguèt quand figiguèt Las Molencas en fuòc; es aquí que mainèt la sia vida de pastre e puèi sa vida de vailet > < d'aquel temps, de Balssàs, n'i aviá pertot, de cada part de Viaur > < èra nuèch: Ardoïn arribava al pont de Ciron > < aviá dich, lo capitani de savinhac > < Ardoïn cridava sul portal> < per pascas, prenguèt una serviciala, Ardoïn lo vièlh > < dins l'ancian temps, i aviá de fadas en Roèrgue, de fadas rossèlas amb la pel blanca que demoravan suls rocasses pels travèrses de Viaur > < un còp i aviá un jovent de Crespin que s'apelava Andrieu: anèt a la vòta del Pòrt de la Bèssa, aval, sus las broas de Viaur > < aquel jorn, o pepin me diguèt ...> < bringa branga ! bringa brand ! la campana de Sant Joan, la sonavan ambe vam, las gaitas, sus la torre > < Ademar, senhor de Turiès, voliá bastir un castèl > < aquel còp, èri anat a La Comba, parròquia del Telh, comuna de Jocavièlh, pas luènh de Bornhonac > < un còp i aviá, dins l'ancian temps, un papà e una mama > < un còp i aviá dins l'ancian Roèrgue, una filha pus polida que la nuèch e las estelas > < un còp i aviá, dins los sègles passats, un rei vièlh e sabi que governava tot la païs d'aicí > < un còp i aviá un crane jovent, filh de païsan, que s'apelava Pietonèl > < un còp i aviá una filha de la tèrra, una crana filha, que s'apelava Dòria; mai que mai gardava las fedas a la broa del riu > < un còp èra, lo bon Dièu plantèt una vinha sus la tèrra, dins mon païs, a Rocaguda > < " paire ! diguèt Pau de Fraisse de Cròs vièlh, paire ! vòli anar a Caramauç, quèrre de cauç ! " > LECON 6: TRAITEMENT SYNTAXIQUE COMPARATIF 1° choix d'un modèle: Le modèle de la Grammaire fonctionnelle de Simon Dik (modèle dit néerlandais) Je vous renvoie aux analyses de la causativité (occitan, français), de la relative, de l'expression idiomatique (A. Razky, 1995-1998 http:/// www.univ-tlse2/erss/clid/occitan Les références ici proposées sont les références à Joan Boudou.- Contes (op.cit.) 2° syntaxe de la localisation temporelle dans les contes Etablissement des faits sul ser, per sopar Contes 168 vèrs las nòu ores Contes 168 aqueste ser Contes 169 aqueste matin aquesta semana dempuèi que siás aicí Contes 75 dempuèi que ne vesi nàisser, de mainatges Contes 204 puèi Contes 205; puèi la Mairona moriguèt; puèi venguèt lo temps de la trima Contes 232 per ara Contes 75 l'endeman al jorn Contes 48 alara se tornèt senhar la maire Contes 146 jamai Contes < jamai Bernardon tornèt pas a La Nogairiá > lo dimenge un còp un còp èra una nuèch un jorn lo matin un matin un darrièr còp çò primièr Contes 70 per la sant Martin èra sant Martin Contes 42 un vint e un d'abrial al cap d'una setmana al camp d'un an al cap d'un mes al bot d'un temps tres còps per jorn Contes 44 a primalba a miegjorn a mieja nèit a la nuèch a solelh colc un còp per jorn un còp per mes un còp per an pel primièr còp cada jorn cada mes cada an cada nèit i a pas gaire totjorn longtemps mant un còp sovent i a un mes i a una setmana i a un mes que (p) i a una mesada que (p) 3° La question: A.- relevé de faits (par indexation de texte, avec sélection) de qué i a ? de que se passa ? es pas aicí la Montanha Negra ? siás vengut ? me reconeisses pas ? qual es que parlava aital ? mas qual sètz, vos? te sovenes pas ? de qué legisses? quin mestièr vòls préne ? e t'escapères pas, tu ? creses que sabèm pas qu'èras a Gravas ? qu'es aquela sopa ? de qu'es aquò ? qual sap se lo Tòni arrabarà uèi ? e lo Tòni, d'ont es passat ? d'ont es Guilhèma? as plan dromit ? e qué me vòls, tu ? mai jamai t'arrestas pas ? mès perqué siás tornat tant lèu ? mas per dequé veniàtz ? alara, de qué vas dire ? e se la me donàvetz ? d'ont es que serà demorat ? mas consí se pòt far ? as plan dromit ? as plan manjat ? mas, lo tamarre ? e Guilhèma ? d'ont es Gulhèma ? e puèi, qui sap, benlèu que Guilhèma s'es recaptada endacòm ? e de qué me demandatz totes dos ? que me conselhatz, vos ? consí fasèm ? finida, la barbariá: qual n'es solid ? veses pas que plau ? que véses dedins ? e ara, que veses, tu ? e que servís que ieu me 'n torne ? que veses encara ? e dempuèi? mès lo mètge ! que vos diguèt lo mètge sus aquel floronc? volètz dire que faguèretz tot aquò ? e lo Tòni, l'as trobat au Tòni ? quantas e quantes sèm que cambiam de mèstres deman ? quora vendrà? quantes e quantas n'i a ? qual sap ... se la veirai, la glèisa nòva ? B.- étude, exploration, classement, grammaire de la phrase interrogative: traitement de données sélectionnées, avec mesures sur les échantillons comparés 4° l'ordre: A.- relevé de faits montatz ! anatz vos lavar escampilhatz vos vai te levar vai lhe ! vai te'n! m'abandonèssetz pas ! partissèm partissètz jasètz vos en patz demora demoratz donatz te reganhes pas ! leva te! amassa la ! porta la ! balha la ! escota me ! dona la me, a ieu plantem lo ramèl sasissètz vos d'aqueles obrièrs que me comprenga lo qui me pòt comprene Contes 369 B.- étude: traitement des données sélectionnées 5° l'exclamation: relevé de faits aital ! podètz pensar se parlèron, lo mond ! me parles pas d'aquela ramèla ! quina polida caça del tamarre ! diguèt el e ieu que te cresiái al fial de tot ! diguèt el defòra ! que siás plen de nièiras ! al fuòc ! la pèl ! per pietat ! gingolava a ! Draconàs ! aqueste còp, te tèni ! m'as pas solament agachada dempuèi que siás vengut ! es pas aquò! e ! O ! j amai auriái pas cregut ! que de trabalh ! Jèsus! mon Dièu ! a ! pr'aquò ! pr'aquò ! qu'èra polida, la rauba, quand Belugueta l'issajèt ! es endracada ! la nòvia, es endracada ! cridavan te vòli pas mai ! que te torne pas veire ! a ! s'aviái gardat lo sac ! Satan! arrièr ! Bah ! diguèt lo Tòni. papa ! vèni ! ... la vaca ! cala-te, sorcièira ! cala-te, masca ! quand te disiái ! cal mas far mesprètz d'un mòrt ! a ! a ! a ! se riguèt lo masc. òu! l'òme ! cresètz encara al devinaire e al masc, de jovents coma vos autres ! se sabiás çò que vas patir ! e pinga!panga! a còps de margues. crentes pas ! crentes pas ! si ! que pòdes ! anem ! me brandigas pas aital ! èra tant polida, Maria, sus aquel ròc ! qu'èra polit, Viaur, alara ! étude 6° L'incise déclarative en DIRE: relevé de faits òc, lo tamarre, lo tamarre ! cridavan los jovents. qual serà lo parasac ? ­ lo parasac, demandèt Tòni. a ! diguèt l'ainat, la sopa bolís. i a pas per tant cridar, copèt lo fraire tresenc. a ! a ! a ! refreniguèt lo rire sauvatge. a ! a ! a ! respondèt un autre rire marrit pausa tas pellhas, diguèt Ardoïn lo paire. la cal jutjar, cridèron totes. cal copar la coeta, cantèron totes. l'anam assabentar ! cridèt lo pus jovenàs. de sable, n'avèm a Viaur, respondèt lo senhor. lo porcatièr sera rei, cridèt la fada. visca lo rei ! cridavan lo mond que sortissián dels ostals. l'òme ! demandèt Enric, es pas aicí, la Montanha negra ? te conven lo meu sopar, demandèt, o as pas talent ? los obrièrs son passats, diguèt lo Drac. ara me creses, diguèt ela. es aital que trabalhas? diguèt ela. es ora de trabalhar! diguèt la Filha-Rita. òu ! totes ! cridèt lo Drac. a l'ajuda ! cridèt el. Sénher, respondèt la filha, lo meu det, lo vos pòdi pas balhar es endracada, la nòvia! cridavan los convidats encara la vòli pas vendre, la bòria! respondèt Loïs 7° La Relative: relevé de faits (restrictions; spécifications; clivage) Abraham, lo masc que parla amb lo Diable ? Contes 253 cargavan una pèl de bèstia que lor juntava de cap als pès. Contes 24 del vam que prenguèt, la branca li manquèt Contes 15 malaür per l'òme que passava ! Contes 24 i aviá un òme que s'apelava Enric. sabi pas tot çò que t'es arribat. es al Pont de Ciron que Balssanon venguèt quand fugissiá Las Molencas en fuòc. quantes sèm que cambiam de mèstre deman ? lo païs que sètz nascuts tèn! la papessa ! la papessa qu'a trobat un jove Contes 318 causiguèt lo darrièr papa que deviá venir aicí Contes 322 jamai quitarai pas lo païs dels Carrièrs, dels Traïniers, e de tantes a tantas qu'an patit per aparar la glèisa vièlha Contes 323 d'un còp, la vèsi, la filha de Carrièr, que crida la sia pregària. una cisampa que bufava ­ l'ecir, que se ditz, plegava las nivols de fum. lo que, deman, me portarà la baga, li cargarai la corona Contes 377 vòli causir lo que, de vautres, serà rei Conts 377 sus un arbre me pausèri, que sonam l'arbre de mòrt Contes 375 8° La négation: A.- relevé de faits: sélection de matériaux òc ! o que moriguèt i a pas gaire. es vertat que demora pas cap de lop Contes 355 es a pro penas s'avèm un rector a Telh Contes 355 jamai levava pas lo cap Contes 344 me vòls pas creire ! Contes 344 demanda s'es pas vertat Contes 355 tot se sap pas Contes 103 as plan dromit ? ­ pas tròp ! ne pòdi pas mai ! Contes 34 crenhas pas ! soi ieu ! me sabiá pas aquí ! la femna ne podiá pas mai de cridar Contes 27 es pas aquò ! te regarda pas. non ! diguèt digun agachèt pas aquela paura vièlha traversa lo camin. degun se sovenguèt pas de la paura masca. res es pas vertat de las tias vilaniás ! aicí donam pas de topin. n'avètz qu'a sortir defòra ! jamai me soi pas enganada. malesissi pas brica. vos aconsalharai pas res. cossí va ? ­ pas tròp mal ! t'aconselhi pas d'i demorar. n'avèm pas cap, a Canesac, d'aqueles. n'avèm pas tantes, a Canesac, d'aquelses. e creses, filha, qu'a París, i a pas de misèria, se i a pas gaire d'enfants ? vos retardèssetz pas mai! que vos espèran. a ! se tornava lo paire, se reconeisseriá pas dins lo monde de uèi. ieu lo vesi pas clar lo temps novèl Contes 267 jamai Guisard aviá pas vista filha tant polida lo jovent tornèt pas mai a cap de vòta Contes 292 Los dos vièlhs repoteguèron pas mai Contes 292 tot lo monde se trobèt d'acòrdi per dire que seriá pas una marrida nòra Contes 292 degun podiá pas mai contra ela Contes 293 veses pas que la tia bloda t'entravariá ? compreni pas, disiá: soi enfadat, soi endracat. seriá pas partida d'aicí, se los jovents èretz pas tant marrits ! sèm pas dins lo dangièr ! Pierrèl se volguèt pas sièire sus la cadièira. de filha, n'ai pas jamai crompada ni venduda cap; çà que là, aquela es pas nòstra. tu que creses pas a res, que creses al Diable ? cap de grana naisserà pas ! ieu comandi pas mai ! las doas vacas trobavan pas res per manjar, pas solament un pel d'èrba; podián pas mai trigossar lo carri. ni per fanga ni per baldra, cridèt Joan, per anar luènh, se cal revirar. Contes 176 i se vesiá pas res Contes 176 el n'aviá pas coneguda cap e aviá pascap de sòrre Contes 179 res pus se bolegava pas Contes 179 el n'aviá pas coneguda cap e aviá pascap de sòrre Contes 179 sens cap d'idèa de res sense comprene res se vòls pas res comprene i a pas res dins la cambra jamai levava pas lo cap. polsava res que la posca del cuèr. B.- traitement des données sélectionnées B1 type "grand public": sensibilisation à la norme grammaticale occitane B2 type utilisation pédagogique, avec spécification de niveau B3 tyê étude scientifique approfondie de la question, en rapport avec modèles et théories de la négation dans les langues A chaque occurrence de mot typographique, l'utilisateur est assisté dans sa tâche de regroupement (recherche des unités de collocation : pas ... res) 9° Domaine de la pronominalisation et désambiguïsation: relevé de faits una joventa sisclèt en aval sus la plaça Contes 106 Balssà lo vièlh ne tuèt una Contes 107 (antécédent : vaca) qué ne farem ? de sable, n'avèm a Viaur, e de cauç, n'aurem Contes 338: "du sable, nous en avons à Viaur" Assignation d'une formule grammaticale (identificateur) par la méthode Drawcarte.base_textes A chaque occurrence nouvelle,est affichée la liste des formules potentielles de l'unité (déterminant; substitut pronominal etc...) et l'utilisateur propose son choix. Toutefois l'anaphore n'st pas traitée à cette étape-là una joventa sisclèt en aval sus la plaça: una clamor de mòrt li respondèt. el n'aviá pas coneguda cap e aviá pas cap de sòrre Contes 179 lhe se vesiá pas pus res, lhe diguèt, " on n'y voyait plus rien, lui dit-il" 10° Matériaux occitans pour srvir à une étude des constructions infinitives dans le cadre de la G.F: données et traitement des données avec diverses méthodes possibles. On remarquera avec des syntacticiens que lorsqu'on propose des matériaux représentatifs avec une clé de classement rationnel, près des trois-quarts de la tâche descriptive, explicative sont accomplis. Ce qui est donc crucial est d'assister les élèves en cours de relevé systématique de matériaux à sélectionner, à partir des index d'interrogation. A.-Domaine nominal PER N fial de cambe, fial de seda per garnir Contes 42 un bocin per bolir un bocin per rostir A N al dejunar al sopar al córrer benlèu que de córrer, aquò li bolegava lo sang Contes 355 lo poder del mèstre passarà pas Contes 350 B.- DOMAINE ADJECTIVAL_IF èsser suspres de_IF lendeman, loDrac foguèt tot suspres de veire Enric sortir de sa cambra Contes 71 èsser bon a_IF aquera jorga qu'es bona a vendre èsser prèst a_IF pr'quò quand Julon soguèt prèst a morir, mandèt a la sia neboda de venir Contes 354 ara seriá plan prèst per lo decapitar, coma l'autre Contes 227 èsser aisit a_IF serà pas aisit de zo faire serà pas facile a dondar: es pas dondadèr èsser dur per_IF aquela lausa serà pas pro dura per sosténer tota la bastenda Contes 344 SENSE IF sense parlar dels vedelons sense diser res sense res diser mai sens se mudar de plaça sens se revirar C.- Domaine de la phrase ABSOLU aquí, se bastir una cabana; viure d'aglands e de carn crusa; esperar Cohtes 46 la costurèra qu'engulhèt l'agulha: e de cóser, e de cordurar Contes 42 las pauras bèstiar de bramar pietadosament Contes 61 e de córrer per las carrièiras Contes 153 e de discutir, e de jetar de mots que se comprenián pas Contes 358 e el de rire, e de se brandir ! INTERROGATION ONT ? ont anar? que far ? que dire? que far contra l'embelinament cossí poder trabalhar ambe tots aquels afars ? no sabi pas d'ont anar TEMPS èsser ora de_IF es ora de es ora de trabalhar davant de_IF davant de s'aprestar AUXILIATION On examinera ici comme problème connexe par implication les effets induits de l'auxiliation dans le domaine des pronoms compléments. AIMAR mas los autres aimaron pas de fugir luènh, pro luènh per ausir pas sonar l'angelus Contes 76 GAUSAR gausavan pas mai sortir de nuèch, gausavan pas mai cargar la pèl de bèstia Contes76 TORNAR que te torne pas veire ! Contes 43 puèi tornèt montar lo long del rèc Contes 31 e nòstre òme tornèt partit tot sol Contes 30 tornaràs comprar la tia bòria Contes 64 apèi tornaràs montar l'òme vièlh tornèt barrar sa pòrta Contes 65 tornèt comprar las cauças per començar Contes 65 caliá ben curar l'ola per la tornar portar Contes 65 l'òme vièlh se tornèt claure dins sa cabana Contes 66 e tornèt montar per la chemenèia l'escala tornèt tombar; la tornèt quilhar, e tornèt tombar torna-la barrar darrèr tu jamai tornaràs pas sautar Viaur ! Contes 221 torna cantar per ieu un còp de mai Contes 368 DAISSAR (permisssivité) se daissèt tombar dins la cort Contes daissèm lo córrer Contes 61 las daissèt nadar Contes 67 e se daissèt tornar tombar Contes 67 me daissèri tombar lo mespresaretz, aquel libre ... benlèu al trast, amb las aranas, lo daissarètz a languir Contes 363 FAR (causatif) fai-nos parlar las cartas Contes 172 CALER mas caliá tuar las polas Contes 42 caliá manténer l'ostal e noirir lo néne michon Contes 58 caliá curar Viaur e mai vòlgas pas manjar, te caldrà trabalhar Contes 71 deman caldrà tornar bastir Contes lo cal sègre ! Contes 100 me cal anar sonar lo meu filh que laura Contes 311 DEVER deves aver sòm Contes 73 Joan, me vòls pas creire, mès pr'aquò deu tornar lo papa de Viaur Contes 322 PODER podiá pas demorar sola Contes la pòdi pas levar Contes 61 aquel aur, lo te poirai pas jamès tornar Contes 64 se te podiái ajudar ... Contes 67 pòdes manjar tot çò que te serà servit pòdes dire qu'as plan capitat entre vesins, nos podèm pas veire ANAR (MVT) anèt a Salmièg a la fièira crompar una vaca de lach per melhor los noirir Contes 57 anem !vai ne sagnar un Contes 61 me vau penjar a la crotz del cimentèri Contes 61 e s'anava metre al lièch Contes 70 la tia mamà es malauta, se va morir. femna, va morir lo ten enfant ! METRE a los quatre vedèls, los metrián a rostir Contes e se metèron a plorar VENIR vèni veire se lo forn es pron caud Contes 62 sul ser, vendran nadar dins l'estanh Contes 67 venguèron nadar Contes 67 es o Drac que venguèt dobrir Contes 69 qual sap se los jovents, aqueste ser, nos vendràn pas far carivari ? Contes 200 VOLER (volition) vèni nos parar, que nos vòl tuar vòli copar lo pan ieu vòli pas que te vòli pas far còire Contes 81 pr'aquò degun vòl pas morir ieu vòli pas saber res Contes 363 DEMANDAR de (performatif de la demande) te demandi solament de la me tornar Contes que volètz ? ­ presicar lo Dieu vivent ACABAR DE ai acabat de sopar Contes 69 aqueras botelhas, son pas acabadas de remplir PER (but) davalèt per assecorrir l'enfant ajudava per far la bugada Contes 59 sautèt coma per volar CONTES 67 te convidi per sopar AUSIR (VPERCEPT) ausís-lo amont que canta ausís-lo amont cantar ausiguèron gemir qualqu'un ausiguèron qualqu'un que gemissiá COSTAR me costas pas de noirir VEIRE (VPERCEPT) la vèsi pas arribar son paire la vejèt venir ambe lo gal as pas vist passar sus aquel camin un òme a caval que raubava una filha ? Contes 88 AJUDAR de_IF VSPOC_COOPERATIF) ajuda-me de me tornar vestir, que tremoli de freg. AVER a qu'ai d'afar a conèisser Contes 195 GARDAR de_IF aital garda las joventas de s'abandonar Contes 350 ARRESTAR de_IF s'arrestèt de rire AVER IDEIA DE_IF quina idèia avètz de vos vestir coma los pepins ? Contes 310 VALER_MAI_IF vai mas se calar Contes 323 11° Les verbes de dire au PT DISER diguèt diguèron ça diguèt diguèt la pastra Contes 371 RESPONDRE respondèt FAIRE faguèt faguèron CRIDAR cridèt cridèt la pastra Contes 372 tornèt cridar cridèron PENSAR se pensèt < ai somiat, se pensèt > Contes 308 MANDAR mandèt RAUNHAR gronhèt raunhèt ornhèt REPROCHAR reprochèt reprochèt la pastra Contes 373 SOSPIRAR sospirèt sospirèt la filha Contes 375 CANTAR cantèt cantèron REPRENE reprenguèt reprenguèt o valent peirièr en lenguedocian Contes 344 COPAR copèt @ *c < copèt la Maria > NIFAR nifèt MARMONAR marmonèt REPOTEGAR repoteguèt en italian Contes 344 COMANDAR comandèt es aital que cal far, comandèt lo senhor Contes 345 13° Traitement de données morphologiques: l'adjectivation dans le dictionnaire occitan Les données adjectivales se presentent au masculin, au féminin, au neutre, au singuler et au pluriel, ce qui est à mettre en rapport avec les tâches de lemmatisation; on trovera ici queques instructions pour commencer. A. Types morphologiques et productivité bèl bèla naut nauta pelhard pelharda bochard bocharda nud nuda torçut torçuda morrut morruda reganhut reganhuda < èra morruda, torçuda e reganhuda > mièg mièja morre-long morre-longa raunhós raunhosa caussatenc caussatenca B Fonctions sémantiques en GF Il existe une bibliographie de travaux représentant l'état de la question sur un problème tel que l'attribution/apposition adjectivale pour la syntaxe du français et des langues romanes; il s'agit ici seulement de sélectionner des données et de las classer en fonction de ces types d'analyse La Martina vièlha se revirèt, lo morre long, un aire de mièja pera Contes 98 una joventa bèla coma l'aur, ambe lo pel roge color de fuòc ambe lo pel rossèl que lusissiá color de l'aur Contes 299 bonet sul cap, lo molinièr sortiguèt, las mostachas blancas de farina Contes 368 14° Observation des quantifiants indéfinis nominaux dans le dictionnaire occitan braçat La tâche est de sélectionner, par clé, dans le dictionnaire la somme des éléments ayant les propriétés du prototype: un braçat de < lo paire plantèt los buòus devant un braaçat de milharga > Contes 365 15° Observation du figement (expression figée; et idiomaticité) On fournit ici un dictionnaire occitan prolexis de 15.000 unités; la tâche est de le mettre à jour; par ailleurs ce champ est marqué dans le dictionnaire de la clé LEX2 (lexie complexe, tous types confondus); s'il s'agit d'observer des régularités de construction et de fonction sémantique (passar son poder a) on peut s'inspirer des tables de marquage des expressions figées du LADL (ensemble des travaux de Maurice Gross; Gaston Gross etc?) NOM annada lop-lop castèl lop-lop Contes 102 carn carn salada carn fresca Contes 21 font font del lach font del vin VERBE anar a nòças Contes 135 èsser a nòças Contes 135 pèrdre l'eime Contes 322 Maria, pèrdes l'èime ! aver son revèrs (medalha) cada medalha a son revèrs i aver perilh de i a perilh de mòrt dansar dansar la carmanhòla far far carivari far masèl far galavard jaser jaser en patz Contes 36 jasètz-vos en patz passar passar son poder a ADVERBE a la cantonada ******************* CONCLUSION: QUESTIONS SUR L'EDUCATION LINGUISTIQUE OCCITANE POSSIBLE: DEVELOPPEMENT DE L'OCCITAN DANS SON CONTEXTE SOCIAL Pour la théorie du développement des langues, je renvoie aux études sociolinguistiques; pour la question occitane (X. lamuela); pour la question aranaise (Jordi Suils); pour la question basque: G. Aurrekoetxea, X. Videgain; pour la qquestion andorrane Lidia Rabassa. Si nous mettons en discussion sous forme d'exercices proposés à la construction critique la leçon de grammaire occitane dans la cadre simplifié de la GF que nous proposons, c'est pour répondre d'une part à des demandes précises; et démontrer que, sous certaines réserves, la recherche scientifique linguistique peut et doit être réutilisée pour assurer l'éducation scientifique des maîtres qui ont à charge l'enseignement de langues comme l'occitan actualisé ici ou là. L'occitan a une fonction d'utilité, dans la société contemporaine, à Rodez, à Figeac, à Samatan, à Lescun, à Viella (Aran); il appartient aux linguistes d'une part de conduire les descriptions linguistiques du "grand mystère" pan-occitan selon leur plan, selon leurs concepts; les linguistes savent que telle quelle, cette leçon de langue, sophistiquée, constitue un spectacle de luxe, qui passe au-dessus de la tête des élèves des écoles; le rite occitan a ses prêtres, ses évêques, lui aussi, ses seigneurs, qui tous se veulent anti-dogmatiques; et l'on ne peut que constater que, sous leur sévère autorité, leurs affirmations sur le dogme anti-dialectal n'ont pris aucun poids. Belle leçon que celle du texte épique proféré à Toulouse, en Languedoc, sous la croix occitane, par le landais Bernat Manciet (Enterrament de Sabres) ! récemment immortalisé paar une émission de France-Culture (changement de décor; ex-émission de la formules "Los païses d'aicí ") A mes yeux l'enseignement de l'occitan n'est qu'une des stratégies utiles liées à la nécessité, pour des élèves, de mieux maîtriser l'environnement naturel et social très contradictoire dans lequel ils évoluent; pour cela il est devenu nécesaire de démonter les mécanismes et stratégies dogmatiques ou cryptodogmatiques de l'occitan simplifié, de l'occitan élaboré, coupé de son socle, autant que de démystifier les stratégies inverses qui aboutiraient à décrire puis enseigner un occitan de "niche". La proposition d'exercices repose sur la mise en discussion de deux attitudes structurantes: € questions de reconnaissance € questions-problèmes à résoudre en dialogue non binaire (modèle maître-élève et vice versa): faire discuter entre eux des élèves de Tremp et de Seintein? c'est possible; mais c'est plus qu'une intention; plus qu'une attitude; c'est un projet politique structurant, qui passe par une redefinition des stratégies d'apprentissage. Je suis absolument certain que, si les chercheurs en Sciences du langage et Sciences de l'Education s'en occupent tant soit peu sérieusement, il ne restera très vite rien des propositions d'exercices ici formulées, et exposées à une critique structurante. J'ai été formé à la linguistique romane et occitane par un maître qui utilisait l'expérience de cours comme moyen de "falsifier", moyen de détruire une théorie ancienne, déjà falsifiée, ou en cours de falsification; apprendre l'occitan, c'est contester le dogme unitariste simplificateur, déformateur. Le problème, pour la construction des exercices, est donc d'introduire la contestation dans l'éducation linguistique même, en proposant des méthodes de falsification, "puisque la falsification est le mode de contestation de la science". Ce qu'il faut apprendre, c'est en quoi consistent des êtres de langue construits, des états de langue construits, des étants de langue (états de choses construits), en grammaire fonctionnelle critique (vs. G.F du dogme néerlandais); la question qui se pose est de savoir comment on opère pour aider des élèves à les percevoir; l'existence des faits langagiers n'est pas "donnée", ni accquise par procédure d'accumulation de données; on voudrait savoir ce qui ralentit l'éducation linguistique, et ce qui, au contraire peut contribuer à l'accélérer, par des stratégies facilitant la réflexion critique sur des observables, d'où la création continue de formes nouvelles, sans cesse retouchées, améliorées, toujours plus adaptées à tel ou tel environnement ambiant. Pour la conception non falsifiante de l'expérience de cours, il me suffira de renvoyer à la leçon de phonétique d'ancien français ou d'ancien occitan, langues mortes, telle qu'elle se pratique, en France, dans l'Université, appareil idéologique d'état. Les exercices sur les formes de l'occitan ont pour but de mettre en évidence, par deux stratégies complémentaires: € le multiple sous l'uniforme € le différent sous l'identique La propriété des savoirs dans ces deux domaines de la variation est objet de contestation, donc de réfutation. Ainsi, plus d'un commentateur des ethnotextes sera tenté de proposer une grille de lecture systématique que lui proposera quelque école semiolinguistique (plan des actants, des adjuvants; questions relatives aux personnages); c'est une stratégie de plus pour observer le multiple sous l'uniforme et le différent sous l'identique; autrement dit pour entrer dans le champ de labour de la variation stylistique; mais nous laisserons à d'autres une telle approche, persuadés que notre rôle est de construire des exercices de maîtrise des formes sonores du langage, quitte à négocier avec les utilisateurs les degrés de contraintes graphiques ou grammaticales a supporter; toutefois on se montrera très accueillant à la variation graphique: [prènon prenon prènen ] à condition 1° que soit reconnue l'identité IP6; et, 2° que soit stabilisée une des solutions phoniques; les orientaux languedociens (bas et haut Languedoc) pourront aisément opter pour une graphie -on; les occidentaux habitués au schwa, peuvent plus aisément opter pour une graphie en -en ; il faut être un vrai médocain, à l'ouest, pour entendre et reconnaître des finales en /u/. On sait combien les attitudes cryptodogmatiques peuvent trouver ici un terrain propice au développement. De même le Bescherelle occitan associé à un indexeur rencontrera inévitablement les incrtitudes graphiques qui correspondent à nos manques ou manquements: fotràn/fotran; il devra se contenter de veiller à l'identification de la fonction F6 discriminé de F4: zone fragile quand les consonnes nasales terminales en viennent à perdre de leur netteté discriminante: labiale d'une part, nasale dentale d'autre part; cette discrimination est perdue dès que la forme phonique comporte une nasale vélaire en coda.